Giáo dục lịch sử ở Trung Quốc, cũng như ở nhiều quốc gia khác trên thế giới, đều tồn tại nhiều vấn đề. Nhưng vấn đề của giáo dục lịch sử Trung Quốc lại đặc biệt nghiêm trọng.

Đầu tiên, người Trung Quốc hiện nay đang máy móc áp dụng quan điểm lịch sử của chủ nghĩa Marx vào lịch sử Trung Quốc. Chủ nghĩa Marx cho rằng xã hội loài người phát triển qua năm giai đoạn: từ xã hội nguyên thủy → xã hội nô lệ → xã hội phong kiến → xã hội tư bản → xã hội xã hội chủ nghĩa, và cuối cùng tiến tới xã hội cộng sản, được xem là giai đoạn phát triển cao nhất của nhân loại.

Vấn đề #1: Cố gắng cưỡng ép học thuyết Marx Lenin vào Lịch sử

Trung Cộng (Đảng Cộng sản Trung Quốc) nói rằng hiện nay Trung Quốc đang ở giai đoạn xã hội chủ nghĩa, và tương lai sẽ phát triển đến chủ nghĩa cộng sản. Nhưng thực tế, lý luận năm giai đoạn này là do Marx tổng kết từ quá trình phát triển của lịch sử châu Âu, nó không phù hợp với lịch sử Trung Quốc.

Nói một cách đơn giản: ở châu Âu, thời kỳ phong kiến kéo dài rất lâu — mãi đến trước Cách mạng tư sản, châu Âu vẫn còn là một lục địa phân chia thành vô số thành bang, có phần tương tự với chế độ phong kiến thời Tây Chu của Trung Quốc. Thế nhưng Trung Cộng lại nói rằng Trung Quốc từ sau thời Tần là phong kiến, điều này rõ ràng là áp đặt một cách gượng ép lý luận Marxist lên lịch sử Trung Hoa.

Bởi vì từ sau khi Tần Thủy Hoàng thống nhất Trung Quốc, quốc gia đã thi hành chế độ trung ương tập quyền, không còn là chế độ phong kiến kiểu Tây Chu nữa. Do đó, khi họ cố gắng lấy “năm giai đoạn” của Marx để áp vào lịch sử Trung Quốc, thì hoàn toàn không khớp. Nói cách khác, ngay từ phương pháp luận, nghiên cứu lịch sử theo cách ấy đã sai lầm ngay từ gốc rễ — và đó chính là vấn đề thứ nhất.

Vấn đề #2: Giáo dục lịch sử đã mất đi tinh thần nhân văn

Vấn đề thứ hai là nền giáo dục lịch sử Trung Quốc đã thiếu vắng tinh thần nhân văn.

Có một câu nói rất nổi tiếng rằng: “Nếu muốn diệt một nước, trước hết phải diệt lịch sử của nước nó.” Câu này xuất phát từ “Cổ sử câu trầm nhị” trong Định Am tục tập quyển hai của Cống Tự Trân, ý nói rằng nếu muốn diệt một quốc gia, trước hết phải xóa bỏ lịch sử của quốc gia nó.

Nói cách khác, một quốc gia có thể trở thành như ngày nay là do có nguồn gốc và có quá trình phát triển lịch sử lâu dài. Nếu xóa bỏ lịch sử, thì nền văn hóa được lịch sử ấy tích tụ và gánh vác cũng sẽ biến mất theo.

Trong tiến trình phát triển của lịch sử, những biến cố trọng đại, những nhân vật kiệt xuất, sự ra đời của các hình thức văn học, nghệ thuật và tư tưởng triết học — tất cả đều là những yếu tố đặt nền tảng cho văn hóa nhân loại. 

Bởi vì: “Dân tộc” thực chất là một khái niệm văn hóa. Có những dân tộc không có lãnh thổ riêng, không có quốc gia, thậm chí toàn bộ dân tộc phải phiêu tán khắp nơi trên thế giới, không sống tập trung cùng nhau. Nhưng nếu họ vẫn giữ được nền văn hóa của mình, thì dân tộc ấy vẫn tồn tại.

Ví dụ điển hình nhất chính là người Do Thái. Kể từ khi Chúa Giê-su bị đóng đinh trên thập tự giá, dân tộc Do Thái đã phải trải qua gần hai nghìn năm lưu vong, bị chế giễu và áp bức ở khắp các quốc gia, thậm chí bị tàn sát hàng loạt trong Thế chiến thứ Hai. Thế nhưng, nhờ giữ vững đức tin và văn hóa của mình, dù không có đất đai hay chính quyền, người Do Thái vẫn duy trì được bản sắc dân tộc suốt hàng thiên niên kỷ.

Ngược lại, có những dân tộc tuy còn người, còn huyết thống, còn sống trên đất tổ tiên, nhưng vì đánh mất văn hóa của mình, nên thực chất đã diệt vong từ trong tinh thần, chỉ còn lại cái tên là tồn tại mà thôi.

Ở Trung Quốc, từng có nhiều dân tộc hùng mạnh — như Tiên Ty, Khiết Đan, Nữ Chân… Trong đó, một bộ tộc của người Nữ Chân đã lập nên triều Thanh, sau đổi tộc danh thành người Mãn. Ngày nay, ở Trung Quốc có không ít người tự xưng là hậu duệ Bát Kỳ, nhưng họ không còn biết nói tiếng Mãn, không biết đọc chữ Mãn, không giữ tập tục Mãn — dòng máu của họ vẫn là người mãn, nhưng văn hóa đã hòa tan vào văn hóa người Hán.

Bởi vậy, toàn bộ tiến trình phát triển lịch sử chính là quá trình hình thành và củng cố văn hóa của một dân tộc. Khi con người học lịch sử, họ sẽ rút ra được những đặc tính của dân tộc mình, và hiểu được những giá trị mà dân tộc ấy coi trọng nhất.

Ở nước Mỹ, vào năm 2020, chúng ta đã chứng kiến nhiều cuộc bạo loạn và bạo lực đường phố. Những người tham gia vào các phong trào đó đang cố gắng làm một việc rất quan trọng — đó là phủ nhận lịch sử của nước Mỹ. Họ thậm chí phá hủy tượng đài của các vị khai quốc công thần như George Washington hay Thomas Jefferson. Họ thách thức Hiến pháp Hoa Kỳ, diễn giải lại hoặc bóp méo lịch sử của đất nước.

Chúng ta đều biết rằng, nếu nước Mỹ đánh mất những nền tảng do những người ta lập quốc tạo dựng nên — bao gồm niềm tin vào đạo Do Thái – Cơ Đốc, tinh thần pháp trị, trân quý sự tự do, v.v… — thì Mỹ sẽ không còn là nước Mỹ nữa. Cho nên, khi họ phủ nhận lịch sử Hoa Kỳ, thực chất là họ đang làm lung lay nền tảng căn bản nhất mà quốc gia này tồn tại dựa vào.

Tại sao trong giới trẻ Mỹ ngày nay, lại có một tỷ lệ lớn ủng hộ những phong trào chính trị như vậy? Lý do chính là họ không có hiểu biết cơ bản về lịch sử nước Mỹ, không có nhận thức hay tình yêu đối với văn hóa Mỹ. Nói cách khác, chính sự thất bại của nền giáo dục lịch sử đã khiến nhiều người sinh ra và lớn lên trong nước Mỹ, được hưởng tự do Mỹ, nhưng mà lại quay ra căm ghét chính nước Mỹ và những giá trị truyền thống mà lịch sử của nó truyền tải.

Ở Trung Quốc cũng vậy. Lịch sử phát triển của Trung Hoa đã để lại một di sản văn hóa vô cùng phong phú, đồng thời truyền dạy nhiều giá trị quan trọng — đó là tinh hoa được kết tinh qua hàng nghìn năm lịch sử.

Nếu so sánh giữa giáo dục đại học của Trung Quốc và Mỹ, bạn sẽ thấy một hiện tượng rõ rệt: Trong giáo dục ở các trường đại học Mỹ, có một phần gọi là General Education (giáo dục đại cương hoặc giáo dục khai phóng), trong đó sinh viên phải học các môn nhân văn như triết học, nghệ thuật, lịch sử, văn học, v.v…

Nhưng trong hệ thống giáo dục đại học Trung Quốc, phần này hoàn toàn thiếu vắng.

Tôi còn nhớ hồi đại học, tôi học chuyên ngành khoa học – kỹ thuật, mà những ngành như vậy thì sinh viên không học môn Ngữ văn, cũng không học lịch sử hay triết học. Ở đây, họ không học lịch sử và triết học truyền thống của dân tộc, nhưng họ lại học các môn kiểu Marxist như “Lịch sử Cách mạng” hay “Triết học Marx-Lenin”.

Nói một cách tổng quát, giáo dục đại học Trung Quốc đã loại bỏ hoàn toàn phần giáo dục nhân văn, và chính sự thiếu hụt này khiến cho thế hệ trẻ không còn gắn kết với cội nguồn lịch sử và giá trị văn hóa dân tộc. Trong tiếng Anh, loại hình giáo dục này được gọi là Humanity — “nhân văn”. Mà trong tiếng Anh, từ Humanity còn có một nghĩa khác, đó là “nhân loại”.

Điều này có lẽ không phải là một sự trùng hợp ngẫu nhiên. Ý muốn nói rằng: một dân tộc chỉ khi được giáo dục bằng tinh thần nhân văn thì xã hội mà họ xây dựng mới thật sự là xã hội của con người. Ngược lại, nếu phản đối tinh thần nhân văn ấy, thì đó chính là anti-humanity — tức là phản nhân loại. Ở Trung Quốc cũng vậy, ở Mỹ cũng vậy, đều có những người đi ngược lại với tinh thần nhân văn của con người.

Những hỗn loạn trong xã hội Mỹ hiện nay cho thấy nền giáo dục nhân văn của giới trẻ Mỹ đã có vấn đề, trong đó bao gồm cả giáo dục lịch sử. Mặc dù trong các trường trung học và đại học Mỹ vẫn dạy lịch sử, nhưng tinh thần nhân văn được gửi gắm trong lịch sử thì lại không được truyền lại. Trung Quốc và các nước khác cũng vậy — giáo dục lịch sử đang thiếu đi tinh thần nhân văn. Đây chính là vấn đề thứ hai của giáo dục lịch sử.

Vấn đề #3: Giáo dục lịch sử thiếu mất tính tổng thể.

Hồi chúng ta học trung học, chương trình được sắp xếp như sau: Học lịch sử cổ đại → Học lịch sử cận đại → Học lịch sử thế giới.

Kỳ thực, cái mà chúng ta học chỉ là những mảnh vụn của lịch sử. Nắm được những mảnh vụn ấy thì cũng không đủ để hiểu toàn bộ dòng chảy của lịch sử, vì thế giáo dục lịch sử ở Trung Quốc đã thiếu tính hoàn chỉnh.

Ví dụ, khi học về Tần Thủy Hoàng, có lẽ chỉ học về một hai việc mà ông ấy đã làm, xong là hết chương. Nhưng bối cảnh lịch sử lúc đó là gì? Nguyên nhân khiến ông làm vậy là gì? Mục đích là gì? Và tác động lịch sử của những việc ấy ra sao? Những điều này hầu như không được nói đến.

Kết quả là, sau khi học xong lịch sử ở trường, trong đầu học sinh không có một sợi dây mạch lạc nào để kết nối các sự kiện lại với nhau, họ không hiểu được đầu đuôi quá trình phát triển của lịch sử Trung Quốc. Từ quan niệm lịch sử cho đến phương pháp nghiên cứu lịch sử, tất cả đều rất thiếu sót.

Tất nhiên, nếu một người đủ thông minh, có thể tự mình học hiểu toàn bộ lịch sử Trung Hoa và nhận ra mạch phát triển xuyên suốt, người ấy sẽ hình thành cho mình một thế giới quan lịch sử riêng. Và khi đó, họ sẽ nhận ra rằng quan điểm lịch sử Marxist là một sai lầm nghiêm trọng.

Vì thế, bạn sẽ thấy nhiều người ở Trung Quốc đại lục, những người thật sự hiểu lịch sử Trung Quốc, họ không còn tin vào cách diễn giải lịch sử của Đảng Cộng sản trong sách giáo khoa hoặc trong tuyên truyền nữa. Do đó, khi thiết kế nội dung sách lịch sử, Đảng không thể dạy bạn lịch sử một cách hoàn chỉnh, mà chỉ truyền đạt những mảnh rời rạc, sao cho phù hợp với quan điểm lịch sử của họ. Đó chính là vấn đề thứ ba của giáo dục lịch sử Trung Quốc.

Vấn đề #4: Thời lượng học lịch sử quá ngắn

Ở nước Mỹ, học sinh bắt buộc phải học lịch sử nước Mỹ trong 1 năm. Mà nước Mỹ mới lập quốc hơn 200 năm thôi, các họ đã phải học suốt một năm. Đó là để không lãng quên ký ức dân tộc. Còn Trung Hoa có lịch sử năm nghìn năm, nếu tính theo tỉ lệ ấy, thì họ học 25 năm lịch sử mới đúng!

Dĩ nhiên, vì lịch sử quá dài nên không thể giảng lại chi tiết. Nhưng nếu chỉ dùng khoảng thời gian một năm để dạy toàn bộ lịch sử thì thật sự không thể học được bao nhiêu.

Trên website này, chúng tôi muốn bù đắp phần nào những thiếu sót trong giáo dục lịch sử hiện nay. Bởi vì do quan điểm lịch sử sai lệch, người Trung Quốc hiện nay đang nhìn lịch sử dưới lăng kính của Mác – Lênin, tức là họ sử dụng quan điểm về đấu tranh giai cấp, để nhìn nhận lịch sử. Kết quả là họ thường đi đến một kết luận rất hẹp hòi. Nhiều người nghĩ rằng: Lịch sử Trung Quốc chỉ là lịch sử của áp bức giai cấp và khởi nghĩa nông dân.

Các cuốn sách giáo khoa lịch sử đã gần như trở thành một tuyển tập khởi nghĩa nông dân — từ Trần Thắng, Ngô Quảng, đến Khăn Vàng, Hoàng Sào, rồi Chu Nguyên Chương, Lý Tự Thành… Hết đời này đến đời khác, họ chỉ nói đến chuyện nông dân nổi dậy để thay đổi triều đại, còn những thành tựu rực rỡ của văn hóa và tư tưởng Trung Hoa thì lại hầu như không được nhắc đến.

Trong sách giáo khoa Trung Quốc, có vô số sự kiện cực kỳ quan trọng nhưng chỉ được lướt qua một cách hời hợt — như thời kỳ Bách gia chư tử thời Xuân Thu Chiến Quốc, sự hình thành hệ tư tưởng quốc gia dưới triều Hán, sự hưng thịnh của Phật học thời Tùy – Đường, hay sự xuất hiện của tâm học Vương Dương Minh… 

Nhiều người tin rằng “nông dân khởi nghĩa đổi triều đại, đấu tranh giai cấp thúc đẩy lịch sử phát triển”. Đây là một kết luận hoàn toàn sai lầm. Bởi vì trong tuyên truyền của Đảng Cộng sản, họ luôn nhấn mạnh chữ “đấu tranh”, nên đã phóng đại mâu thuẫn giai cấp một cách cực độ, khiến người dân tưởng rằng nông dân đã phải chịu đựng những áp bức khủng khiếp và chính họ mới là “động lực lịch sử”.

Sự thật là chúng ta đã bị Đảng Cộng sản lừa dối suốt hàng chục năm.