Thương Ưởng vốn không mang họ “Thương”. Sau này, ông được Tần Hiếu Công phong đất ở vùng gọi là “Thương”, nên lấy địa danh làm họ, gọi là Thương Quân. Tên thật của ông là Vệ Ưởng, là con trai thứ của quân vương nước Vệ, một nước nhỏ thời Chiến Quốc. Ngoài ra, ông còn mang họ Công Tôn, nên cũng được gọi là Công Tôn Ưởng.
Vì thấy nước Vệ quá nhỏ bé, Vệ Ưởng rời nước Vệ, tìm đến nước Ngụy. Khi đó tể tướng nước Ngụy là Công Thúc Tọa, Vệ Ưởng làm trung thứ tử trong phủ tể tướng – đây là một chức quan lo việc dạy dỗ con cái trong gia đình quý tộc. Khi ấy Vệ Ưởng còn rất trẻ. Công Thúc Tọa rất quý mến ông, thường xuyên đàm đạo và cảm thấy Vệ Ưởng rất có tài năng. Sau này, khi Công Thúc Tọa lâm bệnh nặng, Ngụy Huệ Vương thân chinh đến thăm.
Ngụy vương buồn rầu hỏi:
“Nếu khanh mất đi, chính trị nước Ngụy nên giao cho ai?”
Công Thúc Tọa đáp:
“Trong nhà thần có một người làm gia sư tên là Vệ Ưởng. Tuy tuổi còn trẻ, nhưng rất có tài. Xin đại vương trọng dụng người này làm tể tướng”.
Ngụy vương im lặng, vì chưa từng nghe tên người này. Công Thúc Tọa liền nói thêm:
“Nếu đại vương không dùng người này, nhất định phải giết hắn ta”.
Một lúc sau, Ngụy vương rời đi, vừa đi vừa lẩm bẩm:
“Công Thúc Tọa chắc không sống được nữa rồi, đầu óc mơ hồ cả rồi. Lúc thì bảo ta dùng Vệ Ưởng, lúc lại bảo phải giết Vệ Ưởng”.
Sau khi Ngụy vương rời đi, Công Thúc Tọa gọi Vệ Ưởng đến bên giường, nói rằng: “Vừa rồi ta đã tiến cử ngươi với quốc quân, còn nói với Ngụy vương rằng nếu không dùng được thì phải giết ngươi. Ta cảm thấy Ngụy vương chắc sẽ không dùng ngươi đâu, mà nếu đã không dùng thì rất có thể sẽ giết, nên ngươi tốt nhất là mau chạy đi thì hơn”.
Vệ Ưởng đáp: “Không cần. Nếu Ngụy vương không nghe lời tiên sinh mà dùng tôi, thì dĩ nhiên cũng sẽ không nghe lời tiên sinh mà giết tôi”.
Quả nhiên, Ngụy vương sau đó cũng không để tâm đến Vệ Ưởng nữa. Vệ Ưởng cảm thấy ở lại nước Ngụy cũng không có đường tiến thân, nên quyết định rời đi. Đúng lúc đó, Tần Hiếu Công đang ban chiếu cầu hiền, Vệ Ưởng đã vượt Hoàng Hà sang phía Tây, đến nước Tần.
Sau khi tới nước Tần, Vệ Ưởng không trực tiếp ra trình diện theo chiếu chiêu hiền, mà đến tìm một thái giám rất được Tần Hiếu Công sủng tín tên là Cảnh Giám để nhờ tiến cử. Cảnh Giám đã ba lần tiến cử Vệ Ưởng lên Tần Hiếu Công.
Lần gặp đầu tiên, Tần Hiếu Công và Vệ Ưởng không hợp nhau cho lắm. Vệ Ưởng cứ thao thao bất tuyệt kể về Ngũ đế thời thượng cổ, kể mãi không dứt, khiến Tần Hiếu Công nghe mà thấy buồn ngủ rồi ngủ luôn. Khi đầu gục xuống, Tần Hiếu Công giật mình tỉnh dậy. Thấy Vệ Ưởng vẫn còn đang nói thao thao bất tuyệt, Tần Hiếu Công đôi mắt lim dim, rồi lại từ từ ngủ tiếp. Khi tỉnh dậy lần nữa… thì thấy Vệ Ưởng vẫn đang tiếp tục nói. Theo cách mô tả trong Sử Ký, thì Tần Hiếu Công “thi thoảng lại ngủ”.
Tuy vậy, Tần Hiếu Công là người tính tốt, mặc dù buồn ngủ, nhưng ông vẫn kiên nhẫn nghe hết câu chuyện, cũng không trách phạt gì, chỉ cho Vệ Ưởng lui về. Sau khi tiễn đi rồi, Tần Hiếu Công quay sang nói với Cảnh Giám rằng: “Sao ngươi lại giới thiệu cho ta một người như vậy? Miệng lưỡi thì lanh lợi, nhưng nói toàn chuyện viển vông, chẳng dính dáng gì đến việc trị quốc hiện nay cả”.
Cảnh Giám quay về kể lại cho Vệ Ưởng rằng: “Quân vương không hài lòng với những điều ngươi nói, quá xa rời thực tế”.
Vệ Ưởng bảo:
“Là do ta đã nói chuyện quá cao, nên ngài ấy không hiểu nổi. Xin hãy cho ta thêm một cơ hội nữa”.
Nhờ sự tiến cử kiên trì của Cảnh Giám, Vệ Ưởng được gặp Tần Hiếu Công lần thứ hai. Lần thứ hai này cũng không khá hơn bao nhiêu, Cảnh Giám lại bị Tần Hiếu Công mắng một trận, rồi quay về trút giận lên đầu Vệ Ưởng.
Vệ Ưởng nói:
“Thật ra ta có ba bộ kế sách. Bộ đầu tiên là dạy cách làm Thiên tử như Nghiêu, Thuấn; Bộ thứ hai là dạy cách làm minh quân lập nghiệp như Thành Thang hay Chu Vũ Vương, mà ngài ấy cũng không nghe; Ta còn bộ thứ ba — chính là kế sách xưng bá, như Tề Hoàn Công hay Tấn Văn Công”.
Cảnh Giám lại đi nói với Tần Hiếu Công về kế sách xưng bá. Tần Hiếu Công vừa nghe về thuật xưng bá, mắt liền sáng lên, lập tức cho gặp Vệ Ưởng lần thứ ba.
Lần gặp thứ ba diễn ra rất suôn sẻ. Sử Ký chép rằng: “Công dữ ngữ, bất tự tri tất chi tiền ư tịch dã. Ngữ sổ nhật bất yếm.”
Nghĩa là: Tần Hiếu Công trò chuyện cùng Vệ Ưởng, ông lắng nghe rất say mê. Thời đó người ta chưa có ghế, mà là ngồi quỳ trước mặt nhau. Tần Hiếu Công cứ nhích dần đến chỗ Vệ Ưởng để nghe cho rõ. Hai người trò chuyện liên tiếp nhiều ngày, mà Tần Hiếu Công vẫn chưa thấy chán.
Sau đó, Vệ Ưởng nói với Cảnh Giám rằng: “Ta dùng kế sách cường quốc để thuyết phục quân vương, và ngài ấy rất vui lòng, nhưng điều đó cũng có nghĩa là ngài ấy khó có thể sánh được về đức với thời nhà Ân, nhà Chu.”
Điều mà Tần Hiếu Công muốn không phải là vương đạo – không phải là trị quốc bằng đức, mà là ông ấy muốn bá đạo – là con đường mạnh tay, quyết liệt, có thể lập tức thấy kết quả, có thể nhanh chóng xưng bá. Vì thế, đức hạnh và sự nghiệp của Tần Hiếu Công không thể sánh ngang với Thành Thang hay Chu Vũ Vương – những vị thiên tử khai mở triều đại bằng vương đạo.
Vậy rốt cuộc Vệ Ưởng đã nói gì với Tần Hiếu Công?
Nói một cách đơn giản, chính là “thuật canh chiến” – đây là lý luận nền tảng của biến pháp Thương Ưởng sau này. Dù lúc ấy ông vẫn được gọi là Vệ Ưởng, chưa mang tên “Thương Ưởng”, nhưng mọi người đã quen gọi như vậy, nên từ đây chúng tôi sẽ dùng cái tên này cho tiện.
Trong Sử Ký – Thương Quân Liệt Truyện có ghi lại câu nói của Thương Ưởng rằng:
“Nước không giàu thì không thể dùng binh; binh không mạnh thì không thể phá địch. Muốn nước giàu, không gì bằng khuyến khích canh tác; muốn binh mạnh, không gì bằng cổ vũ chiến đấu. Dùng trọng thưởng để dẫn dụ, dân mới biết hướng về đâu; phải phạt nặng để uy hiếp, dân mới biết sợ. Nếu thưởng phạt có tín, mệnh lệnh thi hành được, thì chưa từng có chuyện quốc gia không trở nên giàu mạnh.”
Đó chính là phương pháp xưng bá mà Thương Ưởng dâng cho Tần Hiếu Công. Tuy nhiên, sau khi nghe xong những điều này, Tần Hiếu Công cũng chưa thể lập tức thi hành. Vì để làm được điều đó, vẫn còn một số vấn đề lớn cần giải quyết.
