Trong suốt các thời đại lịch sử, người thành công đời nào cũng có. Sau đây, chúng tôi xin chia sẻ những bài học hay, mà cổ nhân đã đúc kết trí tuệ nhân sinh trong suốt mấy nghìn năm lịch sử.
Vào thời nhà Thanh, có một vị đại thần nổi tiếng tên là Tăng Quốc Phiên. Tư tưởng của ông đã để lại bài học sâu sắc cho hậu nhân, nhưng ông lại không phải là người thông minh.
Thuở nhỏ, trong lúc Tăng Quốc Phiên tự học ở nhà, có một tên trộm đã ẩn nấp trong nhà ông, hy vọng có thể kiếm được chút đồ sau khi Tăng Quốc Phiên đi ngủ. Nhưng đợi mãi, Tăng Quốc Phiên vẫn đọc đi đọc lại một bài văn. Tên trộm tức giận nhảy ra và nói: “Trình độ thế này thì đọc sách làm gì chứ?”, sau đó, hắn lập tức đọc thuộc một lượt bài văn đó rồi nghênh ngang quay người bỏ đi!
Tăng Quốc Phiên phải nghe những lời coi thường như vậy, nhưng ông không hề nhụt chí, mà vẫn chăm chỉ học hành, cuối cùng trở thành một vị hiền nhân, còn tên trộm kia thì bị chôn vùi trong dòng sông lịch sử.
…
Thời kỳ Chiến Quốc, có một vị thuyết khách nổi tiếng tên là Tô Tần. Khi còn trẻ, Tô Tần muốn thuyết phục Tần vương thực hiện chính sách liên hoành, nên đã 10 lần dâng thư mà không được chấp nhận. Lúc này, y phục ông đã rách hết, lộ phí cũng đã tiêu hết, mặt ông gầy guộc như cành cây khô, đành phải bó chân, đi giày cỏ, cõng theo thư tịch và hành lý, mang theo nỗi lòng tủi hổ rời khỏi nước Tần.
Ông phải trải qua quãng đường rất xa xôi và gian nan, mới về đến quê nhà. Về đến nhà, vợ ông không nghênh đón, mà vẫn ngồi bên khung cửi dệt vải, cứ như Tô Tần không tồn tại.
Tô Tần đói quá, tìm đến chị dâu để xin cơm ăn, nhưng chị dâu không cho. Tô Tần tìm đến cha mẹ, nhưng họ cũng chẳng đáp lời ông.
Nhưng Tô Tần không oán trách người nhà, ông chỉ đau buồn nhưng không nản chí. Tối hôm đó, ông mở mấy chục bộ thư tịch ra, chọn lấy bộ “Âm Phù Kinh” của Khương Tử Nha rồi đi tới bàn đọc sách, ông chọn lọc những phần hữu dụng trong đó, không ngừng đọc đi đọc lại. Khi đọc đến nửa đêm, mệt nhọc buồn ngủ, ông chỉ dùng dùi đâm vào đùi, dùng cơn đau để đầu óc tỉnh táo, và tiếp tục đọc sách.
Trải qua một năm khắc khổ học tập, nghiên cứu kỹ càng, cuối cùng Tô Tần đã nắm bắt được những tinh túy trong điển tịch, lập ra sách lược khắc chế nước Tần. Sau đó, ông lại đi chu du các nước, thuyết phục sáu nước như Triệu, Ngụy, Yên, Tề, Sở … hợp sức chống Tần. Ông được đeo ấn tướng quốc của sáu nước, một mình Tô Tần trở thành vị tướng quốc của sáu nước, đó là một việc xưa nay chưa từng có.
Đối với học thức và sự thành công của một người thì nhân tố bên ngoài rất quan trọng, nhưng quan trọng hơn là cần dựa vào sự cần cù và nỗ lực của bản thân. Cuộc đời như cuộc thi chạy đường dài, không chỉ thử thách về tốc độ, mà quan trọng hơn là khảo nghiệm sức bền bỉ. Trắc trở và thất bại là những trải nghiệm không thể thiếu trong cuộc đời. Sự cần cù hậu thiên có thể bù đắp sự thiếu hụt tư chất. Cần cù, nỗ lực và khắc khổ mới là bảo bối của sự thành công.
Ngoài sự cần mẫn chăm chỉ, còn có một yếu tố vô cùng quan trọng để đạt được thành công, đó đơn giản chỉ là ba chữ: Sống lương thiện.
Vào thời Xuân Thu, Triệu Thuẫn nhìn thấy một người đàn ông sắp chết đói ở Ế Tang, nên vội vàng cho người này đồ ăn. Thế nhưng người đàn ông này chỉ ăn một nửa, Triệu Thuẫn hỏi anh nguyên do. Người đàn ông nói rằng anh ta muốn để lại thức ăn cho người mẹ của mình. Triệu Thuẫn thương xót lòng hiếu thảo của anh ta, nên đã lấy thêm thức anh, để anh ăn cho thỏa cơn đói, còn chuẩn bị cho anh một cái giỏ đựng đầy cơm và thịt để mang về nhà.
Sau này, Tấn Linh Công truy sát Triệu Thuẫn, trong lúc giao chiến, một trong các binh sĩ của Tấn Linh Công đột nhiên phản chiến và giải cứu Triệu Thuẫn. Triệu Thuẫn hỏi binh sĩ này, tại sao lại làm vậy, người này trả lời: “Tôi chính là người suýt chết đói ở Ế Tang năm xưa”.
Triệu Thuẫn tiếp tục hỏi danh tính của binh sĩ này, mong được báo đáp ơn cứu mạng, nhưng người này không từ mà biệt. Hóa ra, binh sĩ này tên là Linh Triếp, là một trong những hiệp sĩ nổi tiếng thời Xuân Thu.
Có một loại phẩm đức, nhìn không thấy, sờ không được, nhưng lại có thể lĩnh hội bằng trái tim, đó chính là thiện lương. Trong quá trình nỗ lực vươn lên, người lương thiện tự hoàn thiện mình, thì cũng sẽ tạo ra lợi ích cho người khác và được người người ca tụng.
Nếu họ có thể tự nguyện coi nhẹ những thứ như công danh, lợi lộc và đem tài năng, trí tuệ để đóng góp cho xã hội, vậy thì họ đã tích lũy phúc đức cho mình.
Thiện lương không cần sắp đặt, không cần sách lược, thiện lương chỉ là một loại tu dưỡng xuất phát từ nội tâm. Một người thiện lương thì tấm lòng rộng lớn như biển xanh. Chỉ cần gieo hạt giống thiện lương, truyền đi hơi ấm tình người, thì trong tâm sẽ rộng mở như một thảo nguyên bát ngát.
Kinh Dịch có viết: “Hữu thiên đạo yên, hữu nhân đạo yên, hữu địa đạo yên, kiêm tam tài nhi lưỡng chi, cố lục”, có nghĩa là: có đạo Trời, có đạo người, có đạo đất, gồm cả ba ngôi mà nhân lên hai, thành ra sáu hào.
Trong Phật giáo có thuyết “Lục đạo luân hồi”, nhân đạo là một trong lục đạo luân hồi. Sau khi Nho giáo phát triển không ngừng, từ “nhân đạo” đã có thêm một tầng hàm ý, là chỉ tính nhân văn, là giá trị cơ bản để làm người, là tiêu chuẩn để đánh giá xem một người có xứng đáng với danh xưng làm người hay không.
Sách Trung Dung viết: “Thành chi giả, nhân chi đạo”, có nghĩa là chân thành là đạo của con người. Con người cần phải chân thành trong bất kể công việc gì, làm người cũng như vậy. Làm người cần chân thành, làm việc như làm người, học cách làm người trước, rồi mới học cách làm việc.
Yến Thù là tể tướng và nhà thơ nổi tiếng triều Tống. Khi Yến Thù còn nhỏ, Trương Tri Bạch đã tiến cử ông vào triều với danh nghĩa “Thần đồng” và gọi ông đến gặp Hoàng đế, đúng lúc Hoàng đế đang đích thân khảo thí tiến sĩ, ông ra lệnh cho Yến Thù làm một bài thi. Khi Yến Thù nhìn thấy câu hỏi bèn trả lời: “Mười ngày trước, thần đã làm câu hỏi này rồi. Thần có đem theo bản thảo tới đây, xin Bệ hạ hãy chọn câu hỏi khác”.
Hoàng đế Tống Chân Tông vô cùng tán thưởng trước sự trung thực của Yến Thù, và ban cho ông danh hiệu “Đồng tiến sĩ xuất thân”.
Sau khi vào triều làm việc, thiên hạ khi đó thái bình vô sự, bá quan đều được phép chọn thắng cảnh để tổ chức yến tiệc, tất cả các quan đại phu đều hân hoan hưởng thụ yến tiệc. Nhưng Yến Thù lại ở nhà, giảng học thi thư cùng các huynh đệ. Một ngày nọ, khi Hoàng cung tuyển chọn quan văn để giảng dạy cho Thái tử, bỗng nhiên, Hoàng đế trao cho Yến Thù đảm nhiệm chức quan này. Hóa ra, Hoàng đế nói rằng: “Gần đây, ta nghe nói các đại thần đều vui vẻ hưởng thụ yến tiệc, duy chỉ có Yến Thù và các huynh đệ bế quan đọc sách, người cẩn thận trung hậu như vậy mới có thể dạy Thái tử đọc sách”.
Sau khi Yến Thù nhậm chức, ông có cơ hội diện kiến Hoàng đế, Hoàng đế đã nói ra lý do bổ nhiệm ông, Yến Thù thẳng thắn chất phác trả lời: “Không phải vi thần không thích hưởng tiệc vui chơi, chỉ là gia cảnh bần cùng, không có tiền để vui chơi. Nếu thần có tiền, thần cũng sẽ đi hưởng tiệc, chỉ vì không có tiền nên mới không thể ra ngoài”.
Lời nói của Yến Thù rất thật thà, cũng vì vậy mà Hoàng đế ngày càng tán thưởng và quý trọng ông hơn. Sau khi Hoàng đế Tống Nhân Tông lên ngôi, Yến Thù nhận được sự trọng dụng, về sau, ông được phong làm Tể tướng.
Người thành thật có thể trung thực với bản lai diện mục của sự vật, nói lời chân thật, đồng thời cũng không che giấu suy nghĩ của mình. Thành thật không chỉ là tiêu chuẩn đạo đức xã hội mà còn là yêu cầu cơ bản của việc làm người.
…
Người xưa có câu: “Thương đạo thù tín”. Có nghĩa là: Đạo Kinh doanh đền đáp người giữ chữ tín. Câu này bắt nguồn từ Luận ngữ: “Dân vô tín bất lập”, có nghĩa là người không giữ chữ tín thì không thể tạo dựng chỗ đứng trong xã hội. Thương đạo thù tín có ngụ ý rằng: nếu thành tín trong kinh doanh thì mọi việc đều thuận lợi.
Hồ Tuyết Nham, một thương nhân mũ đỏ, kinh doanh buôn bán nhờ chức quan, thịnh vượng từ chức quan, nhưng cũng lụn bại vì chức quan. Mặc dù sau khi đế chế thương nghiệp của ông ta bị tàn phá, nhưng cửa hàng thuốc của ông vẫn tồn tại. Sở dĩ như vậy là do ông đã thiết lập cái gốc “thành tín” từ khi bắt đầu mở cửa hàng và bán thuốc với hàng thật giá thật. Ví dụ, có một loại thuốc gọi là “Kim lộc hoàn”, để làm ra loại thuốc này cần hơn 30 loại nguyên liệu từ loài hươu. Để đảm bảo chất lượng nguyên liệu, Hồ Tuyết Nham đã không ngại công sức và tiền của mở một trang trại nuôi hươu.
Sách Chính Thanh tạp ký có ghi chép rằng: Ở bên Phiền Lâu, Đông Kinh đời Tống có một quán trà nhỏ, mặt tiền phóng khoáng, trà cụ trang nhã thanh khiết, làm ăn rất hưng thịnh. Những năm Nguyên Phong đời Tống Huy Ninh, một nhân sỹ họ Lý cùng bằng hữu uống trà trong quán này, lúc rời khỏi quán trà, ông sơ ý để quên túi tiền đựng mấy chục lạng vàng trên bàn. Mấy năm sau, ông Lý lại đến quán trà này, trong lúc trò chuyện với bằng hữu có kể lại câu chuyện của mấy năm trước. Chủ quán nghe thấy lập tức nói: “Túi tiền mà quan nhân nói đến, tiểu nhân nhặt được. Nếu ngài nói đúng số lượng thì ngài có thể nhận lại”.
Ông Lý kinh ngạc phấn khích nói: “Nếu chủ quán thực sự nhặt được, tôi xin tặng lại một nửa”.
Chủ quán trà chỉ cười mà không nói gì. Trong quán có một cái gác nhỏ, chủ quán vịn lan can leo lên. Trong gác nhỏ thấy có một lượng lớn những đồ mà khách hàng để quên như ô, giày, y phục, đồ sành sứ… Trên mỗi đồ vật đều có mảnh giấy ghi rõ ngày tháng năm, hình dáng của người để quên đồ. Ở góc căn gác, chủ quán lấy ra một cái túi nhỏ, cái túi vẫn còn nguyên như trước. Chủ quan lấy xuống rồi hỏi ông Lý, ông Lý nói số lượng và trọng lượng vàng bên trong. Khi mở ra kiểm đếm, quả đúng như vậy, chủ quán lập tức trả toàn bộ vàng cho ông Lý. Ông Lý lấy ra một nửa số tiền tặng cho chủ quán trà. Chủ quán trà từ chối và nói: “Nếu tiểu nhân trọng tài khinh nghĩa thì đã sớm giấu đi rồi”.
Ông Lý vô cùng cảm động, tất cả khách trong quán trà đều vỗ tay ca ngợi.
Là người kinh doanh, muốn đạt được thành công thì không thể không dựa vào sự tín nhiệm và ủng hộ của khách hàng. Những thương nhân thành công trong lịch sử, không ai là không coi chữ tín làm đầu. Chữ tín là tài sản vô hình quý giá của thương nhân. Giữa doanh nhân, doanh nghiệp và dân chúng, tuyệt không được gian dối, cần lấy chữ tín làm cái gốc để lập thân.
Người xưa có câu: “Nghiệp đạo thù tinh”. Có nghĩa là: Đạo Nghề nghiệp đền đáp người tinh thông. Câu này bắt nguồn từ “Tiến học giải” của Hàn Dũ rằng: “Nghiệp tinh ư cần, hoang ư hi”, có nghĩa là học tập tinh thông bởi chuyên cần, hoang phế bởi ăn chơi. Cho biết rằng cần học khổ luyện thì tài nghệ học thuật mới tinh thông.
Khi Vương Hiến Chi lên bảy, lên tám, ông đã học thư pháp từ cha mình là Vương Hi Chi. Có lần, ông xin cha chỉ dạy bí quyết thư pháp, Vương Hi Chi chỉ tay vào 18 lu nước lớn trong sân và nghiêm túc nói: “Bí quyết viết chữ nằm trong các lu nước này, con viết xong 18 lu nước này thì sẽ biết”.
Vương Hiến Chi cứ vậy mà kiên trì khổ luyện, ông chấm nước trong lu để viết, cuối cùng đã viết cạn 18 lu nước, tài nghệ thư pháp của ông không chỉ kế thừa thành tựu của cha mình, mà còn khai sáng ra một thời đại mới.
…
Khi Khổng Tử còn trẻ, ông bái nhạc quan nước Lỗ là Sư Tương làm thầy dạy đàn. Khổng Tử rất chăm chỉ, vừa học vừa suy ngẫm. Ban đầu, ông học gảy một bản nhạc, hơn mười ngày sau vẫn không ngừng luyện tập, Sư Tương thấy vậy bèn nói với Khổng Tử: “Cũng được rồi, trò có thể học sang khúc nhạc mới”.
Khổng Tử nói: “Nhưng học trò chỉ vừa mới học được nhạc điệu của bản nhạc, vẫn chưa nắm vững kỹ xảo diễn tấu”.
Sau một thời gian, Sư Tương nói với Khổng Tử rằng: “Bây giờ trò đã nắm vững kỹ xảo diễn tấu khúc nhạc này rồi, có thể học sang khúc nhạc mới”.
Khổng Tử nói: “Học trò vẫn chưa lĩnh hội được ý cảnh của khúc nhạc này”.
Một thời gian sau, Sư Tương nói: “Trò đã lĩnh hội được ý cảnh khúc nhạc này rồi, có thể học sang khúc nhạc mới”.
Khổng Tử lại nói: “Học trò vẫn chưa biết ai là người sáng tác ra khúc nhạc này”.
Cứ như vậy, Khổng Tử vẫn chỉ luyện tập chơi một khúc nhạc. Một hôm, trong khi Khổng Tử đang chơi đàn thì trong tâm bỗng có sở ngộ, ông liền đứng lên nhìn về phía xa rồi nói: “Học trò đã biết ai sáng tác khúc nhạc này rồi. Người này da ngăm đen, thân thể cao thanh mảnh, tấm lòng rộng lớn, chí hướng cao xa. Con nghĩ, ngoài Chu Văn Vương ra thì không còn ai nữa”.
Sư Tương nghe thấy thế vội vàng đứng dậy, nói với Khổng Tử: “Trò quả là bậc Thánh nhân. Thầy dạy ta nói cho ta biết khúc nhạc này là khúc ‘Văn Vương tháo’ do Chu Văn Vương sáng tác”.
Khổng Tử là bậc tài hoa uyên bác, không chỉ là học đàn mà trong bất cứ việc gì ông cũng đều tìm hiểu rõ tường tận gốc rễ.
Cổ nhân nói: “Nghiệp đạo thù tinh”, vậy làm thế nào mới đạt được ‘tinh’? Đầu tiên là phải tinh thông kiến thức, gây dựng được tinh thần say mê kiên trì với công việc, cần có tinh thần mong cầu tinh thông hơn nữa, tinh tế và tỉ mỉ, có như vậy mới có thể thấu hiểu và tường tận tri thức trong thiên hạ.
Con người ở trong Đạo mà không biết đến sự tồn tại của Đạo, cũng giống như cá trong nước mà không biết đến sự tồn tại của nước. Nhưng cũng giống như cá không thể rời xa nước, con người không thể tồn tại nếu rời xa Đạo. Vạn sự vạn vật trên thế gian đều chiểu theo quy luật. Thuận theo Đạo thì hưng thịnh, trái với Đạo thì suy tàn, người có thể hiểu được và tuân theo các nguyên tắc đạo nghĩa này không chỉ có thể bồi dưỡng đạo đức cho mình, mà còn có thể giúp ích cho cả thiên hạ.
Cảm ơn bạn đã theo dõi video này, hẹn gặp lại bạn trong những tập tiếp theo.
