“Vô vi” là một khái niệm rất quan trọng trong tư tưởng Đạo gia. Lão Tử thường nhắc đến “vô vi”, nhưng rốt cuộc “vô vi” nghĩa là gì?
Cách hiểu của tôi là: Chỉ khi nào buông bỏ được chấp trước, thì mới có thể thật sự đạt đến cảnh giới vô vi.
Vô vi không có nghĩa là không làm gì cả, mà là khi làm việc, chúng ta không mang trong lòng một mục đích cố chấp, một sự đeo bám khăng khăng rằng “nhất định phải đạt được điều này, điều kia”. Nói cách khác, bạn vẫn hành động, vẫn làm việc, nhưng trong lòng không quá trông ngóng vào kết quả. Chỉ khi đó, mới đạt đến tiêu chuẩn của “vô vi”.
Trong triết học phương Tây cũng có một câu nói: “Nghỉ ngơi là nguồn gốc của trí tuệ” (Leisure is the basis of wisdom). Ý nghĩa sâu xa có thể là: nếu bạn giữ cho tâm mình tĩnh lặng, thì trí tuệ sẽ tự nhiên tuôn trào. Cảm giác này rất giống với trạng thái “vô vi” – khi tâm tĩnh như nước, thì lại sinh ra rất nhiều cảm hứng và trí tuệ. Như vậy, tư tưởng triết học Đông – Tây ở điểm này lại tương thông.
Lão Tử từng nói: “Vạn sự ở thế gian đều là vô thường. Gió lốc không dài suốt sáng, mưa lớn không thể rơi cả ngày. Ai tạo ra gió mưa? Là trời đất. Ngay cả trời đất còn không thể duy trì lâu dài, huống chi là con người?
Nếu thế gian là “vô thường”, thì làm sao để đạt được sự vĩnh hằng? Chỉ có thể tu luyện để vượt ra khỏi cõi người, xuất khỏi thế gian, thì mới tìm thấy được điều ấy.
Lão Tử viết:
“Phản giả đạo chi động” – Sự vận động của Đạo là phản – tức quay về, đi ngược lại. Muốn “đắc Đạo”, bạn phải đi ngược lại, phải quay về, trở về nơi khởi nguồn sinh mệnh của mình, thì mới có thể thật sự đắc Đạo.
Lão Tử còn viết:
“Trí hư cực, thủ tĩnh đốc; vạn vật tịnh tác, ngô dĩ quan phục.”
Tức là: đạt đến tột cùng của “hư”, giữ vững sự tĩnh lặng sâu thẳm. Muôn vật sinh khởi, ta sẽ từ đó mà quan sát được “sự quay trở về”. Chữ “phục” ở đây nghĩa là trở về cội nguồn sinh mệnh ban đầu. Mà nơi đó không thuộc về cõi nhân gian, mà ở thiên thượng.
Khi con người đạt được phản bổn quy chân – thì mới đạt được sự tĩnh lặng đích thực, sự vô vi thật sự. Khi đạt đến cảnh giới ấy, một người sẽ có thể trở về với thiên tính nguyên thủy – và lúc đó họ sẽ khai ngộ, sẽ đắc Đạo, sẽ chạm tới sự vĩnh hằng. Cho nên, ở đây, Lão Tử thực chất đang giảng về một đạo lý tu luyện – đạo lý của phản bổn quy chân, của việc trở về với bản nguyên của sinh mệnh.
Vậy làm sao mới có thể phản bổn quy chân – trở về với chân nguyên sinh mệnh của mình? Lão Tử trả lời rằng: “Phải buông bỏ chấp trước, và phải kiên trì làm điều đó không ngừng nghỉ.”
“Chấp trước” chính là những tâm niệm không tốt trong lòng con người. Đạo Đức Kinh là lời dạy của bậc Đại Giác – nếu không nhìn từ góc độ tu luyện thì sẽ không thể thấu hiểu.
Lão Tử còn viết:
“Kỳ an dị trì, kỳ vị triệu dị mưu; kỳ tuý dị phán, kỳ vi dị tán. Vi chi ư vị hữu, trị chi ư vị loạn. Hợp bão chi mộc, sinh ư hào mạt; cửu tầng chi đài, khởi ư lũy thổ; thiên lý chi hành, thủ ư túc hạ.”
Ý nói rằng:
Một sự vật khi còn chưa hình thành thì dễ xử lý; khi mới manh nha thì dễ xoay chuyển; khi còn mong manh thì dễ tan vỡ; khi còn nhỏ bé thì dễ tản mác. Cho nên, hãy hành động từ khi nó chưa xuất hiện, hãy quản lý từ khi nó chưa hỗn loạn. Một cây to cần hai người ôm mới xuể, cũng bắt đầu từ mầm non nhỏ bé. Một tòa đài cao chín tầng, cũng xây từ từng xẻng đất một. Và hành trình ngàn dặm cũng bắt đầu từ một bước chân.
Nói cách khác, nếu muốn “phản bổn quy chân”, muốn quay về nơi tiên thiên của sinh mệnh, thì cũng cần rèn luyện từng chút một, không thể vội vàng.
Vậy phải rèn luyện như thế nào?
Lão Tử có viết:
“Vi học nhật ích, vi Đạo nhật tổn. Tổn chi hựu tổn, dĩ chí ư vô vi.”
Tức là:
“Học vấn thì mỗi ngày một tăng – nhưng tu Đạo thì mỗi ngày phải bớt đi một chút. Bớt rồi lại bớt, cho đến khi đạt đến cảnh giới vô vi.”
Bớt đi điều gì? Mất đi cái gì để có thể đạt được “vô vi”?
Chính là buông bỏ chấp trước. Mỗi ngày loại bỏ một chút suy nghĩ không tốt, ngày hôm sau lại bỏ thêm một ít nữa – từng chút một – đến một lúc, sẽ có thể đạt đến cảnh giới “vô vi”. Mà một khi đã đạt đến vô vi, thì đã đắc Đạo rồi.
Lão Tử còn viết:
“Thị dĩ thánh nhân vô vi cố vô bại, vô chấp cố vô thất.”
Tức là:
Cho nên, bậc thánh nhân vì không hành động theo dục vọng nên không thất bại; vì không chấp trước nên không mất.
Tuy nhiên, để thực sự đạt đến cảnh giới “vi Đạo nhật tổn” – tức là mỗi ngày đều buông bỏ thêm một chút – và kiên trì đến cùng, thì không hề dễ dàng.
Lão Tử viết:
Con người làm việc nhiều lúc gần như thành công mà lại thất bại. Vì sao vậy? Vì khi gần đến đích, người ta lại buông lỏng, mất cảnh giác, thậm chí bỏ cuộc. Cho nên phải luôn thận trọng như lúc mới bắt đầu, thì sẽ không có việc thất bại.
Đặt trong góc độ tu luyện, lời này chính là nhấn mạnh rằng: Phải buông bỏ chấp trước và luôn duy trì được trạng thái tinh tấn từ đầu cho đến tận cùng. Giữ được sự tinh tấn ban đầu cho đến cuối cùng – đó mới là “thận chung như thủy, tắc vô bại sự”.
Khi một người thật sự tu bỏ được tâm chấp trước, người ấy sẽ đạt đến cảnh giới thanh tịnh, vô vi, và chính lúc đó, trí huệ sẽ tuôn trào không ngừng. Dấu hiệu của việc buông bỏ chấp trước cũng có thể được nhìn thấy. Lão Tử viết: “Kiến tố bão phác, thiểu tư quả dục.” Tức là: Giữ lấy sự mộc mạc, chất phác; ít tư tâm, ít ham muốn.
Lão Tử còn viết:
Ngũ sắc làm người ta lòa mắt. Ngũ âm làm người ta điếc tai. Ngũ vị khiến người ta chai lưỡi. Phi ngựa săn bắn làm lòng người phát cuồng. Của cải khó cầu khiến người ta rối loạn. Cho nên bậc thánh nhân chú trọng nuôi dưỡng cái bên trong, không chạy theo cái bên ngoài, bỏ đi cái hào nhoáng để giữ lấy cái chân thật.
Không bước ra khỏi cửa cũng biết được thiên hạ. Không nhìn qua cửa sổ cũng thấy được thiên Đạo. Càng đi xa bên ngoài, thì hiểu biết thật sự lại càng ít – vì trí tuệ chân chính không nằm ở bên ngoài, mà nằm trong tâm. Khi vô chấp, vô cầu, khi tâm tĩnh lặng, lúc ấy mới có thể tiếp cận được với trí huệ đích thực.
