Nói một cách toàn diện, trong tiến trình lịch sử của chế độ quân chủ trị quốc thời Trung Hoa cổ đại, đạo trị quốc đã trải qua bốn quá trình lớn là Hoàng Đạo, Đế Đạo, Vương Đạo và Bá Đạo. Đây là 4 phương pháp trị quốc phù hợp với các thời điểm khác nhau, được người xưa vận dụng để có thể phát triển quốc gia bền vững.
…
Chào mừng bạn đến với chương trình Podcast của chúng tôi. Trong video này, chúng ta sẽ bàn luận về 4 phương pháp trị quốc của người xưa. Trong tập này, chúng tôi sẽ bàn luận đến một số điều cao thâm, mặc dù sẽ khó lý giải đối với một số bạn, nhưng đây lại là những tinh hoa trí tuệ của cổ nhân. Chúng mình tin rằng các bạn sẽ học được nhiều điều bổ ích.
…
Trong các truyền thuyết còn lưu lại từ thời cổ đại, từ khi Bàn Cổ khai thiên lập địa, Nữ Oa cùng các vị Thần tạo ra con người, thời kỳ sớm nhất được biết đến của lịch sử văn minh Trung Hoa là thời kỳ Tam Hoàng. Thuật ngữ “Tam Hoàng” được xuất hiện lần đầu trong sách “Chu Lễ”, và tiếp đến là trong sách “Lã thị Xuân Thu”. Trong “Sử ký – Tần Thủy Hoàng bản kỷ” của Tư Mã Thiên đã từng dẫn lời của Lý Tư nói rằng: “Thời cổ đại có Thiên Hoàng, có Địa Hoàng, có Thái Hoàng, và Thái Hoàng là quý nhất.”
Nói chung, Thiên Hoàng, Địa Hoàng, Thái Hoàng (tức là Nhân Hoàng), họ được gọi chung là Tam Hoàng, mà Tam Hoàng này cụ thể là ai, cũng có nhiều ý kiến khác nhau, có rất nhiều cách nói. Thời kỳ này đại biểu cho một thời kỳ văn minh tiền sử rất lâu dài và thần bí.
Trong “Quản Trọng – Chương Chân Pháp” có viết: “Người minh là Hoàng”.
Vào thời Tiên Tần, “Đạo” được gọi là “Thái nhất”, có thể lý giải là Đại Đạo cao minh, soi rọi thế giới hỗn loạn vô minh. Hoàng có ý nghĩa này.
Trong sách “Xuân Thu vận đẩu khu” có viết: “Hoàng đại biểu cho Thiên, Thiên Đạo không nói, bốn mùa luân chuyển, vạn vật tương sinh. Tam Hoàng thực hiện vô vi mà trị, dạy dỗ bằng hành động, không cần nói, và [họ] có đạo đức cực cao, lời họ nói ra, bách tính đều không làm trái, giống như Hoàng Thiên, nên gọi là Hoàng.”
Trong sách “Bạch hổ thông nghĩa” có viết: “Phàm được xưng là Hoàng, [thì] ánh sáng rực rỡ vạn trượng, thi hành việc vô vi mà trị, thực hiện dạy dỗ [mà] không dùng lời nói, lấy Đại Đạo mà giáo hóa vạn vật, bách tính thiên hạ sẽ không làm trái người đó. Nếu như quản lý bằng cách thức của con người, can thiệp vào cuộc sống của bất kỳ người dân thường nào, đều không thể được gọi là Hoàng. Vì vậy, lúc bấy giờ, thiên hạ đều hành theo Đại Đạo, vàng bị vứt bỏ trên núi, không ai khai thác, trân châu ngọc thạch bị vứt xuống dưới nước mà không có người vớt; dân chúng sống trong hang động, mặc áo lông thú, uống nước mưa nước sương, cùng hòa với thiên nhiên, vô lo vô nghĩ, vô dục vô cầu, tương thông với Thiên Địa Thần linh.”
Vào thời xa xưa tiền sử, con người thuần khiết chân thật vô tà, không ham muốn ích kỷ, hòa hợp với thiên nhiên, đơn thuần như một tờ giấy trắng. Vào thời điểm đó, nhân loại giống như một đứa trẻ sơ sinh. Vì vậy, các Thần thoại kể rằng các vị Thần hạ thế, hóa thân thành “Hoàng” của nhân gian, mang trí tuệ của Thiên thượng truyền cấp cho nhân loại, soi sáng thế giới hỗn loạn vô minh, giống như cha mẹ chăm sóc con thơ, dẫn dắt nhân loại đi qua một thời kỳ lịch sử lâu dài và bước vào nền văn minh.
Trong “Đế Vương Thế Kỷ” và các tài liệu cổ khác có ghi lại rằng: Vào thời Tam Hoàng cổ đại, ở nước Hoa Tư có một người phụ nữ gọi là Hoa Tư. Một ngày nọ, Hoa Tư phát hiện ra bên cạnh đầm Lôi có một dấu chân rất lớn, nên hiếu kỳ, giẫm chân mình lên dấu chân khổng lồ, vì thế nhận sự cảm ứng trên trời, nên mang thai và sinh ra Phục Hy. Phục Hy là một trong năm vị Thiên đế được sinh ra trong nhân gian, và là một trong Tam Hoàng, ông đã lưu lại cho loài người các thiên cơ Đại Đạo.
Trong sách “Liệt tử – Hoàng đế thiên” có ghi lại rằng: Vào một ngày, Hoàng Đế ngủ mơ, trong giấc mơ của mình, [ông] lang thang đến nước Hoa Tư – quê hương của Phục Hy. Vương quốc Hoa Tư ở một nơi rất xa xôi và bí ẩn, sức người không thể đến được, chỉ có thể “Thần du” [thì mới có thể đến]. Đất nước này không có người quản lý, mọi thứ đều hòa hợp với thiên nhiên làm một, bách tính không có dục vọng ích kỷ, tâm hồn rất trong sáng, không luyến tiếc sự sống, cũng không sợ chết, hoàn toàn thuận theo tự nhiên. Vì vậy, họ không có đau khổ, và vạn vật trong tự nhiên không thể làm tổn hại họ được, họ có thể bay trên không trung, có phép Thần thông, nửa người nửa Thần. Đó là một vùng đất kỳ diệu. Sau khi Hoàng Đế tỉnh dậy, ông đã ngộ được con đường tu dưỡng bản thân và cai trị đất nước, thế là trải qua hai mươi tám năm cai quản, đã khiến thiên hạ thuận theo Đại Đạo, đạt tới vô vi mà trị, và khiến thiên hạ được trị vì giống như nước Hoa Tư.
Trong “Hoài Nam tử – Bản kinh huấn” có ghi lại rằng: Trong thời kỳ trị vì của tộc Dung Thành thời cổ đại, con người đi trên đường một cách tự nhiên và trật tự như chim nhạn, khi đi ra ngoài, đặt con non trong tổ sẽ không có nguy hiểm gì, lương thực chưa dùng hết, chất đống ngoài đồng cũng không bao giờ bị mất; không có nguy hiểm khi đi theo chó sói, hổ, báo; khi đi đường dẫm phải rắn độc cũng không có nguy hiểm gì. Con người sống thật tự nhiên, vui vẻ và chưa bao giờ cảm thấy có gì kỳ lạ.
Từ những mô tả trên, chúng ta có thể hiểu ít nhiều về xã hội thời Hoàng Đạo trị quốc: Vào thời cực kỳ xa xưa, tâm hồn con người thuần khiết, không có ham muốn ích kỷ, không bị ô nhiễm bởi hậu thiên, và ở trong trạng thái tự nhiên, giống như một đứa trẻ sơ sinh. Khi đó, các vị Thần giáng sinh xuống mặt đất và trở thành Hoàng của nhân gian, giống như Hoàng Thiên vậy, tỏa sáng rực rỡ, mang đến chân lý của Thiên Đạo, truyền đạt cho nhân loại văn minh và trí huệ, dạy bằng hành động, không cần lời nói, thực thi vô vi mà trị, khiến cho thiên hạ làm theo Đại Đạo. Như vậy, vào thời điểm đó, nhân loại và Thiên Địa Thần linh tương thông, sống như trạng thái nửa Thần nửa người. Khi đó, môi trường trên mặt đất tươi đẹp, con người và thiên nhiên hòa làm một, không còn đau khổ buồn rầu, cuộc sống bình dị và hạnh phúc, vô dục vô cầu…
Sau này, thuận theo văn minh xã hội phát triển, đời sống vật chất phong phú, đạo đức con người bắt đầu thoái hóa, tâm hồn không còn thuần chân, họ bị đủ loại tư tâm dục vọng lấp kín làm ô nhiễm, họ bắt đầu trở nên “thông minh”. Cứ như vậy, con người dần dần sản sinh ra giãn cách với Đại Đạo tự nhiên, ngày càng rời xa Thần, vậy thì Thần lực của họ cũng dần dần tiêu mất, môi trường tự nhiên cũng thuận theo đó mà ngày càng xấu đi, trạng thái sinh tồn dần trở nên khó khăn. Kết quả là, Hoàng Đạo từ từ suy tàn trong lịch sử. Trong “Lạc Thư” có viết: “Sau khi Hoàng Đạo khuyết thiếu, suy tàn, Đế Đạo bắt đầu hưng khởi.”
Vậy Đế Đạo là gì? Sau khi Hoàng Đạo suy tàn, vùng đất Trung Nguyên tiến nhập vào giai đoạn đầu của thời kỳ Ngũ Đế. Thời kỳ Ngũ Đế thực ra không có nghĩa là thời kỳ chỉ có năm vị đế vương đản sinh, mà là thời kỳ lấy năm vị đế vương này làm đại biểu, từ Hoàng Đế là thủy tổ, cho đến Thuấn Đế là kết thúc. Ví như Hoàng Đế, Thiếu Hạo, Chuyên Húc, Khốc, Nghiêu, Thuấn… họ đều là các vị đế vương trong thời kỳ Ngũ Đế.
Vậy từ “Đế” có nghĩa là gì.
“Thuyết Văn Giải Tự” viết: “Đế” (諦), tức là tra xét kỹ lưỡng, có hàm ý chỉ khả năng hiểu thấu chân lý của vạn vật thế gian, là danh hiệu chỉ vị quân vương cai quản thiên địa.
Trong “Quan tử – Chân Pháp Thiên” có viết: Người có thể nhìn thấu, thể ngộ ra chân lý của thiên đạo thì gọi là “Đế”.
Trong “Lễ ký – Thụy Pháp” có viết: Người noi theo đạo của thiên địa mà kiến lập được “đức” rộng lớn khắp thiên địa thì gọi là “Đế”.
Trong “Thượng Thư Đại Truyện” có viết: Đế, noi theo thiên đạo mà kiến lập đạo đức, thiết lập hình pháp…
Căn cứ theo những ghi chép trên, ta có thể biết được rằng: Người hiểu thấu thiên địa vạn vật, tham ngộ ra đại Đạo từ trong thiên địa vạn vật, lại tuân theo đại Đạo mà kiến lập “đức”, lấy “đức” giáo hóa bách tính trong thiên hạ, thì được gọi là “Đế”.
Thời kỳ Tam Hoàng, nhân loại ở trong trạng thái thuần chân ngây thơ tiên thiên, không thụ nhận bất kỳ ô nhiễm nào. “Hoàng” trực tiếp triển hiện rõ thiên đạo để khai hóa mông muội, khiến nhân loại sơ kỳ với tâm hồn thuần chân, đơn giản, ở trong đạo tự nhiên thuận theo tính cách mà làm các việc, thi hành “vô vi mà trị”, thiên hạ vận hành trong đạo.
Trong tiến trình phát triển lâu dài của xã hội, tâm trí con người dần dần không còn thuần chân, bị ô nhiễm bởi các loại tư tâm dục vọng, họ bắt đầu lừa dối, tranh đấu lẫn nhau, trong xã hội cũng tương ứng xuất hiện những thảm họa như chiến tranh. Lúc này, con người đã rời xa đại đạo, vậy nên không thể để cho bách tính tự nhiên thuận theo tính cách mà làm các việc, mà tất phải kiến lập “đức”, quy phạm ngôn hành của bách tính trong thiên hạ để dẫn dắt bách tính, một lần nữa quay về tiêu chuẩn của “Đạo”.
Lúc này, “Đế” liền ứng vận mà sinh. Họ hiểu thấu thiên địa vạn vật, từ trong thiên địa vạn vật mà tham ngộ được đại Đạo, từ đó kiến lập “đức”, họ dùng “đức” để quy phạm ngôn hành của bách tính trong thiên hạ, dẫn dắt bách tính quay về trong “Đạo”, lấy việc đạt tới “vô vi mà trị” làm mục tiêu cuối cùng. Đây chính là điều mà Lão Tử nói: “Thất đạo nhi hậu đức” (có nghĩa là: mất Đạo rồi thì mới tới đức).
Nói một cách chính xác, đức là chuẩn tắc được kiến lập dựa trên Đạo. Toàn bộ những gì được biểu đạt trong cuốn thiên thư “Chu Dịch” thần bí của Trung Hoa cổ đại, thực chất chính một loại quan hệ đối ứng: Biến hóa thiên tượng đối ứng mà dẫn khởi biến hóa nhân gian. Đồng thời “Chu Dịch” còn triển hiện toàn bộ quá trình sinh thành đức đối ứng với sự vận hành của Thiên đạo: “Càn đạo sinh Khôn đức, thuận chi giả cát, nghịch chi giả hung”, Tức là: Đạo của Càn sinh ra đức của Khôn; người thuận theo đó thì tốt lành, thuận lợi; kẻ đi ngược lại thì bất hạnh, nguy hiểm.
“Đức” là tiêu chuẩn được kiến lập dựa trên “Đạo”, cũng có thể coi là một hiện loại hiện hình của “Đạo” ở nhân gian. Khi vạn vật trong thiên hạ đều vận hành trong Đạo, thì không tồn tại khái niệm “đức” này, khi ấy “Đạo” hoàn toàn vô hình. Sau khi sinh mệnh lệch rời khỏi Đạo, hòa hợp tự nhiên bị phá hỏng, thì mới có tham chiếu và so sánh, thuận theo đó mà người ta cảm giác thấy Đạo. Giống như không có “tốt” làm tham khảo đối chiếu, thì không cách nào kiến lập được khái niệm “xấu” vậy.
Vậy thì, Các vị “Ngũ Đế” thông qua ngộ Đạo mà lập đức, dẫn dắt bách tính trong thiên hạ quay về với tiêu chuẩn của Đạo, cuối cùng thực hiện được “vô vi mà trị”, đây là “vô vi mà trị” hậu thiên, có chỗ khác biệt với “vô vi mà trị” tiên thiên của thời kỳ Hoàng Đạo.
Sau thời Ngũ Đế, Đại Vũ đã sáng lập triều Hạ, lập ra chế độ triều đại “gia thiên hạ” (tức là chế độ cha truyền ngôi cho con). Điều này đã thay thế cho chế độ thiện nhượng (tức là nhường ngôi cho người khác họ), lịch sử Trung Hoa bước vào thời kỳ Tam Đại là Hạ – Thương – Chu. Đồng thời, dân tộc Trung Hoa cũng chuyển từ thời kỳ Đế Đạo trị quốc sang thời kỳ Vương Đạo trị quốc, từ thời kỳ Tam Hoàng Ngũ Đế sang thời kỳ Tam Vương Ngũ Bá.
Vậy Vương là gì, và Bá là gì? Chúng tôi sẽ kể tiếp câu chuyện trong tập sau. Cảm ơn bạn đã theo dõi video này, xin chào tạm biệt và hẹn gặp lại.
