Vào thời Tống, Nho gia phân thành hai nhánh: một nhánh là Lý học (cũng gọi là Tân Nho học), nhánh còn lại gọi là Tâm học.

Người được xem là bậc đại thành của Tâm học chính là đại Nho triều Minh — Vương Dương Minh. Ông là một kỳ nhân hiếm thấy, vô cùng xuất chúng.

Vương Dương Minh không chỉ là một triết gia lỗi lạc, mà còn là một nhà thư pháp, thi nhân, quân sự gia và chính trị gia kiệt xuất. Ông giỏi võ nghệ, có tài cưỡi ngựa bắn cung, đạo đức lại rất cao. Trong mọi lĩnh vực mà Vương Dương Minh tham gia, ông đều đạt đến tầm bậc cao nhất.

Lúc còn trẻ, Vương Dương Minh từng tin theo Trình Chu Lý học (tức phái Tân Nho học của Trình Hạo, Trình Di và Chu Hy). Có một lần, Vương Dương Minh từ Chiết Giang đến Giang Tây cưới vợ, trên đường trở về, tình cờ gặp một nho sinh giảng cho ông nghe đạo lý “cách vật trí tri” (tức là: tìm hiểu sự vật để đạt đến tri thức). Nghe xong, Vương Dương Minh về nhà bắt đầu thực hành ‘cách vật’.

Vì Chu Hy từng nói “cách vật” là cứ nhìn chằm chằm một vật thể mà suy nghĩ, nên Vương Dương Minh đã chọn một cây trúc trong vườn sau của nha môn nơi cha ông làm quan, và bắt đầu chăm chú nhìn vào đó, nghiền ngẫm xem trong cây trúc ấy ẩn chứa chân lý gì.

Vương Dương Minh không ăn không ngủ, ông cứ nhìn và nghĩ như thế suốt ba ngày. Kết quả là gặp phải một trận mưa lớn, bị cảm lạnh rồi phát bệnh. Căn bệnh về phổi ấy đã đeo bám Vương Dương Minh suốt đời, và cuối cùng cũng chính là nguyên nhân khiến ông qua đời.

Sau ba ngày thực hành “cách vật cùng lý”, Vương Dương Minh không tìm thấy điều gì cả. Ông nhận ra đây không phải là con đường đúng đắn, và từ đó dứt khoát từ bỏ cách làm ấy. Sau này, ông đã tìm đến Tâm học.

Một trong những người khai sáng Tâm học là Lục Cửu Nguyên thời Tống, còn gọi là Lục Tượng Sơn. 

Lục Cửu Nguyên từng nói: “Vũ trụ tức thị ngô tâm, ngô tâm tức thị vũ trụ” — Tạm dịch là: Cả vũ trụ chính là tâm ta, mà tâm ta cũng chính là vũ trụ.

Sách “Truyền tập lục” có ghi lại ngôn hành của Vương Dương Minh do đệ tử biên chép, có kể một đoạn như sau:

Có một lần, Vương Dương Minh đến chơi ở Nam Trấn, có một người bạn chỉ vào một nhành hoa trong núi rồi hỏi: “Nếu như ngoài tâm không có vật, thì nhành hoa kia ở giữa núi sâu, nó tự nở tự rụng, nó có liên quan gì đến tâm của ta đâu?”

Vương Dương Minh trả lời: “Khi ngươi chưa nhìn thấy bông hoa đó, thì hoa và tâm của ngươi cùng ở trạng thái tịch mịch. Nhưng khi ngươi nhìn thấy bông hoa, màu sắc và hình dáng của nó lập tức trở nên rõ ràng trong tâm ngươi — lúc ấy ngươi mới biết rằng bông hoa mà ngươi thấy, kỳ thực chính là trong tâm của ngươi”.

Chúng tôi sẽ giải thích đơn giản. Ý của Vương Dương Minh là bông hoa mà người ta thấy, nó không phải là thể độc lập bên ngoài, mà là hình ảnh của nó trong tâm. Tâm khởi thì vạn vật khởi, tâm tịnh thì vạn vật tịch. Vậy nên Tâm học nhấn mạnh rằng: không có thế giới nào tồn tại tách rời khỏi tâm của con người.

Cách giải thích của Vương Dương Minh, nghe thì có vẻ huyền ảo, nhưng chúng tôi vẫn thấy nó chưa thật sự thuyết phục.

Giả sử có hai người — tôi và bạn. Tôi không nhìn thấy bông hoa, còn bạn thì thấy. Vậy khi tôi chưa nhìn thấy, bông hoa ấy nằm ngoài tâm của tôi; nhưng khi bạn nhìn thấy, nó lại nằm trong tâm của bạn. Như vậy có nghĩa là: thế giới trong tâm bạn và thế giới trong tâm tôi là không giống nhau. Nếu đã như thế, thì giữa bạn và tôi — hai con người với hai thế giới tâm thức khác nhau, liệu có thể có một “lương tri” thống nhất hay không? Đương nhiên là sẽ không.

Câu hỏi về “lương tri” này thực chất là một vấn đề cực kỳ then chốt trong toàn bộ hệ thống Tâm học. Bởi toàn bộ học vấn cả đời của Vương Dương Minh có thể được tóm gọn trong một câu: “Trí lương tri” — nghĩa là tìm về và phát huy lương tri trong tâm mình.

Theo quan điểm của các bậc đại sư Tâm học, họ cho rằng: Con người sinh ra ai cũng biết cái gì là đúng, cái gì là sai, trong tâm mỗi người đều có lương tri — chỉ là bị che mờ, hoặc chưa được khai phát mà thôi.

Trong cuốn Lịch sử Triết học Trung Quốc giản lược, có kể lại câu chuyện như sau:

Có một người tên là Dương Giản đến gặp Lục Cửu Nguyên, ông là một trong những bậc đại sư Tâm học. Dương Giản hỏi rằng: “Thế nào là bản tâm? Thế nào là lương tri?”

Lục Cửu Nguyên bèn giảng về học thuyết “Tứ đoan” của Mạnh Tử, đó là:

• Trắc ẩn chi tâm – lòng thương xót, đồng cảm.
• Tu ố chi tâm – biết xấu hổ và ghét cái ác.
• Từ nhượng chi tâm – biết nhường nhịn.
• Thị phi chi tâm – biết phân biệt đúng sai.

Thế nhưng, sau một hồi giảng giải, Dương Giản vẫn chưa thực sự hiểu.

Lúc đó Dương Giản đang làm chức quan chủ bạ, và giữa buổi đàm đạo thì có một vụ án cần giải quyết, nên ông tạm rời đi để xử lý. Sau khi xét xử xong, Dương Giản trở lại tiếp tục trò chuyện với Lục Cửu Nguyên về vấn đề “lương tri”.

Lục Cửu Nguyên nói với Dương Giản:

“Vừa rồi ông xử một vụ kiện có liên quan đến cái quạt. Người đúng thì ông biết là đúng, người sai thì ông biết là sai — đó chính là bản tâm của ông. Tại sao ông có thể nói cái này đúng, cái kia sai? Vì trong tâm ông có sự phân biệt phải trái — và cái phải trái trong tâm đó chính là bản tâm.”

Dương Giản nghe vậy thì hỏi:
“Chỉ đơn giản vậy thôi sao?”

Lục Cửu Nguyên bèn lớn tiếng đáp:
“Còn có gì nữa đâu!”

Thế là Dương Giản lập tức ngộ đạo, bái Lục Cửu Nguyên làm thầy.

Đối với họ, như vậy gọi là “ngộ rồi”, là “hiểu rồi”.

Trong câu chuyện này có nêu lên một đạo lý quan trọng. Lục Cửu Nguyên cho rằng: Thật ra trong lòng mỗi người đều biết cái gì là đúng, cái gì là sai. Chính vì vậy mà nhiều kẻ làm điều xấu thường phải lén lút. Tại sao phải lén lút? Bởi vì họ biết đó là điều sai trái — nếu bị người khác nhìn thấy, họ sẽ rất hổ thẹn

Cho nên, ngay cả kẻ xấu cũng có lương tri, cũng biết đúng sai. Chỉ là cái lương tri đó không còn đủ sức để kiềm chế hành vi của họ nữa.

…

Vương Dương Minh có một người giữ cửa. Một đêm nọ, người giữ cửa này bắt được một tên trộm lẻn vào nhà. Ông ta không đánh đập hay mắng chửi, mà lại giảng giải cho tên trộm nghe về đạo lý lương tri, khuyên hắn nên làm người tốt. Tên trộm nghe xong thì phá lên cười, hắn nói: “Xin ngài chỉ cho tôi xem, lương tri của tôi ở đâu?” 

Lúc đó trời rất nóng, người giữ cửa mới nói với tên trộm: “Trời nóng như thế, sao anh không cởi áo ra cho mát?” 

Tên trộm thấy cũng có lý nên đã cởi áo. Người giữ cửa lại tiếp: “Sao anh không cởi luôn cả quần cho mát hẳn?”

Lần này, tên trộm tỏ ra bối rối, hắn ngượng ngùng đáp: “Cởi quần thì… có vẻ không ổn lắm đâu?”

Ngay lúc đó, người giữ cửa lớn tiếng quát: “Đó chính là lương tri của anh đấy!” 

Ý của người giữ cửa là: nếu anh còn biết ngượng, còn thấy có điều không nên làm — tức là trong tâm anh vẫn còn có lương tri!

Vậy nên, phái Tâm học cho rằng: ai cũng có tiềm năng để trở thành thánh nhân, chỉ cần người đó sống theo sự chỉ dẫn của lương tri. Điều mà một người cần làm là đem lương tri ấy ra thực hành trong đời sống. Theo cách nói của Vương Dương Minh, đó chính là “trí lương tri”. Vì vậy, “trí lương tri” trở thành tư tưởng trung tâm trong học thuyết của Vương Dương Minh. Về cuối đời, ông chỉ còn giảng duy nhất ba chữ này.

Theo quan điểm của phái Vương Dương Minh, khi bạn đã nhận ra rằng mình có lương tri, rồi tiếp tục hành xử đúng theo lương tri đó — thì đó chính là “tri hành hợp nhất”. Tuy nhiên, trong quan điểm này vẫn tồn tại một vấn đề lớn. Đó chính là: Lương tri của mỗi người không giống nhau.

Trong câu chuyện mà chúng tôi vừa kể, tên trộm vẫn còn biết rằng việc cởi quần là điều không nên — tức là vẫn còn lương tri — nhưng nếu đạo đức của một con người đã sa đọa đến mức độ nhất định, thì người đó có thể hoàn toàn không thể phân biệt đúng sai nữa.

Ví dụ, nếu hỏi: giết người có đúng không? Thì rất nhiều người sẽ bảo“giết người là sai”, bởi lẽ trong tâm của họ còn có tâm trắc ẩn, còn có lương tri. Nhưng nếu hỏi câu hỏi đó với Lý Quỳ trong tiểu thuyết Thủy Hử, thì Lý Quỳ chắc chắn sẽ không thấy giết người là sai trái gì cả.

Khi Tống Giang bị đưa ra pháp trường xử chém, Lý Quỳ đã đến cướp pháp trường. Hắn không chỉ giết sạch đao phủ, mà còn quay sang giết cả những người dân đang đứng xem. Trong Thủy Hử truyện có viết rằng: “một rìu là một mạng, cứ thế mà bổ thẳng vào đầu”, bất kể là người đứng xem, thậm chí chỉ là người đi ngang qua — Lý Quỳ cũng lao vào giết, không chút do dự.

Nếu hỏi Lý Quỳ: làm vậy có đúng không? Hắn chắc chắn sẽ trả lời: Giết người là đúng, chẳng có gì sai cả.

Vậy nên, lương tri của mỗi người là không giống nhau. Khác nhau ở chỗ nào? Chính là ở mức độ mà lương tri ấy bị che mờ bởi những chấp trước và dục vọng trong thế gian. Vì thế, con người phải quay trở về với bản tính chân thật của mình, gỡ bỏ hết những thứ vọng tưởng, chấp trước, thì mới có thể hiển lộ ra được lương tri thuần khiết nhất. Nếu không, thì cái gọi là lương tri ấy chỉ là một phiên bản méo mó, đã bị giảm phẩm chất.

Theo phái Tâm học, nếu một người thật sự muốn “trí lương tri” (tức là thực hành, làm cho lương tri sáng tỏ), thì cần có lòng kính trọng đối với sách vở Thánh hiền, cần tự soi xét bản tâm.

Thế nhưng, theo chúng tôi phân tích, thì điều đó mặc dù đúng, nhưng vẫn là chưa đủ. Dù là Tân Nho học, Lý học hay Tâm học, thì Nho gia xưa nay đều không nhấn mạnh đến vai trò của Thần. Mà nếu chỉ dựa vào sức con người mà không có sự chỉ dẫn và khai thị của Thần, thì dù một người có tìm ra lương tri, nó cũng sẽ không trọn vẹn. Anh ta cũng chỉ có thể là người tốt trong người thường, chứ không thể đạt tiêu chuẩn khai ngộ của bậc giác giả.

Một sự việc đúng hay sai, thiện hay ác, thực ra chỉ có một tiêu chuẩn duy nhất. Nhưng tiêu chuẩn đó không phải do mỗi người tự dùng “lương tri” của bản thân để phán đoán. Vậy tiêu chuẩn thực sự là gì? Chính là điều thiện ác, phải trái là do Thần đã định ra. Việc duy nhất con người có thể làm là tuân theo lời dạy của Thần, chứ không phải đi theo trực giác hay cái lương tri chủ quan trong tâm.

Khi một người gắng sức tu luyện, dưới sự dẫn dắt của Thần, đạt đến một cảnh giới nhất định, thì Thần sẽ khai mở trí huệ cho họ. Và đó chính là lúc con người bắt đầu nhận biết về những cảnh giới cao hơn của vũ trụ. Đối với Tân Nho học — dù là Lý học hay Tâm học — họ đều thiếu một mắt xích rất quan trọng: đó là biết được sự tồn tại của Thần, và tìm ra được vị Thần có thể độ hóa bản thân mình.

Tuy triết học thế gian nhằm mục đích truy cầu chân lý, nhưng dựa vào tư duy suy luận của con người thì không thể tìm ra chân lý được. Vì đời người là hữu hạn, trí huệ con người cũng hữu hạn. Mà chân lý thực sự lại có thể siêu việt thế gian này — chân lý thuộc về Thần. Do đó, chỉ khi con người đi theo lời dạy của Thần, bước trên con đường hồi quy, hướng về Thần giới, thì mới có thể thực sự hiểu được chân lý. Và quá trình đó đòi hỏi phải tu hành nghiêm túc, phải đích thân thực hành theo lời Thần dạy, chứ không phải chỉ dừng lại ở việc học hỏi lý thuyết hoặc tranh luận tư tưởng.