Binh pháp Tôn Tử bàn về nghệ thuật chiến tranh, chứ không phải là một công thức cứng nhắc. Bởi vì tình hình trên chiến trường luôn thay đổi theo từng khắc: sĩ khí, trình độ huấn luyện, lòng trung thành, bảo đảm hậu cần của hai bên đều khác nhau, nên không thể sao chép công thức của những trận đánh đã từng thành công.
Vì vậy, Tôn Tử nói: “Dùng binh như nước. Nước tránh chỗ cao mà chảy về chỗ thấp; dùng binh tránh chỗ địch mạnh mà đánh vào chỗ địch yếu. Nước tùy địa thế mà đổi dòng, binh tùy tình hình mà giành thắng. Binh vô thường thế, thủy vô thường hình. Cho nên dùng binh không có thế cố định, cũng như nước chảy không có thế cố định. Biết tùy theo tình hình quân địch mà biến hóa để thắng, ấy gọi là dụng binh như thần.”
Sau đây chúng tôi sẽ kể hai ví dụ thực chiến. Hai trận đánh này thoạt nhìn rất giống nhau, tướng lĩnh chủ soái cũng áp dụng chiến thuật tương tự, nhưng một trận thì thắng, một trận thì bại.
Trận thứ nhất diễn ra vào cuối thời Xuân Thu, trong cuộc chiến tranh giữa nước Ngô và nước Sở. Tướng của nước Sở là Vĩ Xạ, sau khi bị quân Ngô đánh bại thì rút lui mãi đến sông Hán Thủy, quân Ngô đuổi theo truy kích. Tướng nước Ngô khi ấy là Phu Khái, em trai của Ngô vương.
Tình thế trên chiến trường lúc đó dường như là chỉ cần quân Ngô tiếp tục truy kích thì toàn quân Sở sẽ bị tiêu diệt, bởi vì phía sau họ đã bị sông Hán thủy chặn đường. Nhưng Phu Khái lại ra lệnh cho đại quân dừng lại. Ông nói: “Con thú bị dồn đến đường cùng, tất sẽ liều mạng cắn lại, huống chi là người. Nếu ta ép quá, chúng sẽ liều chết mà đánh. Chi bằng tạm thời lui quân, đợi khi chúng qua được nửa sông rồi hãy đánh.”
Phu Khái cho rằng khi quân Sở bị dồn đến đường cùng, họ sẽ quay lại tử chiến. Vì vậy, lúc này không nên tấn công, mà phải giả vờ lui binh. Khi quân Sở tưởng đã an toàn, họ sẽ bắt đầu lên thuyền vượt sông để chạy trốn. Đến lúc một nửa quân đã qua sông, Phu Khái mới ra lệnh tấn công. Đó chính là chiến thuật “đánh khi quân địch nửa đường vượt sông” (còn gọi là “bán độ nhi kích”) — và quả nhiên, đúng như kế hoạch của Phu Khái, quân Ngô đã toàn thắng.
Tình huống tương tự ấy, vài trăm năm sau lại tái diễn, nhưng kết cục hoàn toàn khác. Trận chiến ấy chính là trận Phì Thủy nổi tiếng trong lịch sử.
Đây là một trận quyết định vận mệnh thiên hạ diễn ra vào thời Đông Tấn – Thập Lục Quốc. Nếu như Đông Tấn thua, Phù Kiên của Tiền Tần sẽ thống nhất Trung Hoa. Lúc đó, Phù Kiên đang có khí thế ngút trời, mang theo 87 vạn đại quân tấn công Đông Tấn, trong khi quân Đông Tấn chỉ có khoảng 8 vạn quân Bắc Phủ. Tướng chỉ huy của Đông Tấn là Tạ Huyền, đóng quân ở bờ nam sông Phì Thủy, còn Phù Kiên đóng quân ở bờ bắc.
Trước khi giao chiến, Phù Kiên phái một tướng người Tấn đã đầu hàng là Chu Tự đi khuyên Đông Tấn quy thuận. Nhưng Chu Tự lại phản gián, Chu Tự đã tiết lộ toàn bộ những bố trí quân sự, điểm mạnh yếu, tình hình thực tế của quân Tiền Tần cho Tạ Huyền, và hứa sẽ làm nội ứng cho Đông Tấn.
Sau đó, Tạ Huyền gửi thư cho Phù Kiên, trong thư viết rằng: “Nay hai bên đối trận tại sông Phì Thủy, có lẽ ngài không muốn kéo dài chiến sự, mà muốn quyết chiến sớm. Chi bằng ngài lui quân một chút, nhường ra bờ bắc cho chúng tôi qua sông, rồi hai bên đánh một trận phân thắng bại cho sòng phẳng, vậy có được chăng?”
Phù Kiên có quân đông, nên việc tiếp tế lương thảo mỗi ngày là vô cùng tốn kém, ông cũng muốn sớm giải quyết chiến tranh, nên đã đồng ý. Trong lòng Phù Kiên còn tính toán rằng: “Chỉ cần bọn chúng lui quân một chút, đợi khi quân Tấn vượt được nửa sông, ta sẽ tung kỵ binh đánh úp, ắt sẽ toàn thắng.”
Tức là khi đó, Phù Kiên muốn dùng chiến thuật “bán độ nhi kích” – đánh khi quân địch vừa vượt được nửa sông – giống như Phu Khái năm xưa.
Thế nhưng Phù Kiên không ngờ rằng khi đại quân của ông bắt đầu lùi lại, thì những đội quân phía sau không hiểu chuyện gì đang xảy ra. Họ chỉ nhìn thấy tiền quân rút lui, liền sinh nghi. Đúng lúc ấy, Chu Tự – viên tướng Đông Tấn từng đầu hàng Tiền Tần – đang ở phía sau, Chu Tự liền hét lớn: “Chúng ta thua rồi!”
Quân ở hậu phương nghe vậy mà không thấy rõ tình hình phía trước, tưởng rằng thật sự đã thua trận, nên họ hoảng loạn rút chạy. Tiền quân nghe thấy phía sau rối loạn, lại càng hoảng hốt, nghĩ rằng “phía sau đều bỏ chạy cả, còn ở lại làm gì”, thế là cũng tan vỡ tháo chạy. Đại tướng Phù Dung – em trai Phù Kiên – cầm kiếm xông vào muốn chặn đà tháo chạy của binh lính, nhưng loạn quân khổng lồ như nước vỡ bờ, Phù Dung qua đời trong đám hỗn chiến.
Kết quả của trận Phì Thủy là Phù Kiên đại bại, từ đó để lại hai thành ngữ nổi tiếng trong tiếng Hán:
- Phong thanh hạc hí – nghe tiếng gió, tiếng hạc mà tưởng là quân địch.
- Thảo mộc giai binh – nhìn cỏ cây mà cũng tưởng là binh lính.
Vì vậy, ta thấy rằng cùng là chiến thuật “bán độ nhi kích” (đánh khi địch qua được nửa sông), nhưng Phu Khái thắng, còn Phù Kiên thua. Điều khác biệt tinh tế nằm ở chỗ: Chu Tự đã giúp Đông Tấn, khiến quân Tiền Tần rối loạn và mất tinh thần. Điều đó cho thấy, sức chiến đấu của binh sĩ chỉ là một phần, còn tâm lý của chủ soái cũng vô cùng quan trọng — đây chính là nghệ thuật của chiến tranh tâm lý.
