Trong hệ thống Ngũ thường của Nho gia — Nhân, Nghĩa, Lễ, Trí, Tín — thì “Nhân” đứng ở vị trí đầu tiên. Học giả Phùng Hữu Lan từng viết: “Nhân là toàn đức”, Nhân tức là đức hạnh toàn vẹn của con người, là phẩm chất đạo đức hoàn chỉnh nhất.
Khổng Tử trong nhiều dịp khác nhau đều có nói về “Nhân”, nhưng mỗi lần lại giải thích theo một góc độ khác nhau.
Khi Phàn Trì hỏi:
“Thưa thầy, thế nào là Nhân?”
Khổng Tử đáp:
“Người Nhân là người chịu khó trước, thu hoạch sau — như vậy mới có thể gọi là Nhân.”
Một lần khác, Phàn Trì lại hỏi lại như vậy — có lẽ vì chưa hiểu rõ — nên Khổng Tử trả lời ngắn gọn hơn: “Nhân là biết yêu quý người khác.”
Sau đó, Phàn Trì lại hỏi: “Thế nào là Trí?”
Khổng Tử đáp: “Trí là biết người. Cất nhắc người ngay thẳng để quản kẻ cong vạy, khiến kẻ cong trở nên ngay thẳng— đó gọi là trí.”
Từ những lời ấy, về sau người ta rút ra câu thành ngữ nổi tiếng: “Nhân giả ái nhân” — người có lòng Nhân là biết thương người.
Tuy nhiên, “ái nhân” — yêu thương con người — không đơn giản chỉ là tình cảm thương mến theo nghĩa bề mặt, mà còn là một lý tưởng đạo đức cao nhất, đòi hỏi con người phải biết hy sinh, bao dung và đặt lợi ích của người khác lên trên lợi ích của bản thân.
Khi Phàn Trì hỏi về “Nhân”, Khổng Tử đáp: “Nhân giả ái nhân” – Người có lòng Nhân là biết yêu thương người”.
Về sau, Tử Trương cũng hỏi thầy:
“Thế nào là Nhân?”
Khổng Tử trả lời: “Nếu có thể thực hành năm đức này trong thiên hạ thì được gọi là Nhân: Cung, Khoan, Tín, Mẫn, Huệ.”
- Cung: là biết cung kính, kính trọng người khác.
- Khoan: là khoan dung, độ lượng với người.
- Tín: là giữ chữ tín, nói được thì phải làm được.
- Mẫn: là siêng năng, cần mẫn trong công việc.
- Huệ: là biết quan tâm, đem điều tốt lành cho người khác.
Nếu một người có thể giữ vững năm phẩm chất ấy, thì người ấy chính là người có lòng Nhân.
Lại có một lần, Nhan Uyên hỏi Khổng Tử thế nào là Nhân.
Khổng Tử đáp: “Khắc kỷ phục lễ vi Nhân. Nhất nhật khắc kỷ phục lễ, thiên hạ quy Nhân yên.”
Nghĩa là: “Nếu có thể tự khắc chế bản thân để quay về với Lễ — đó chính là Nhân.Nếu có một ngày ai cũng có thể ước thúc bản thân mà trở về với Lễ, thì người trong thiên hạ ắt sẽ được yên ổn.”
Như vậy, Khổng Tử nói với Phàn Trì là “ái nhân”, nói với Tử Trương là “cung, khoan, tín, mẫn, huệ”, nói với Nhan Uyên là “khắc kỷ phục lễ”.
Một học trò khác là Trọng Cung cũng hỏi về Nhân,
Khổng Tử trả lời: “Kỷ sở bất dục, vật thi ư nhân”. Tức là: Điều gì mình không muốn, chớ làm cho người khác. Điều gì mà bản thân không thích, thì đừng đem áp đặt lên người khác.
Ta thấy, Khổng Tử đã có rất nhiều cách giải thích khác nhau về “Nhân”.
Khi Tư Mã Ngưu — hỏi về Nhân, Khổng Tử chỉ nói ngắn gọn: “Nói năng phải thận trọng.” Có lẽ là vì Tư Mã Ngưu thường hay nói năng bộc trực, nên Khổng Tử khuyên rằng: chỉ cần giữ lời nói cẩn trọng, ấy cũng là thực hành lòng Nhân vậy.
Có một lần, Khổng Tử nói với học trò Tăng Tử rằng: “Ngô đạo nhất quán chi” – Đạo của ta chỉ là một mối xuyên suốt.”
Tăng Tử đáp:
“Con đã hiểu rồi.”
Khi ra ngoài, có người hỏi Tăng Tử:
“Thầy nói ‘một mối xuyên suốt’ là ý gì vậy?”
Tăng Tử đáp:
“Đạo của thầy, cốt lõi chính là Trung và Thứ.”
Trung thành với đạo nghĩa và cảm thông với người khác, đó chính là cốt lõi của chữ Nhân trong học thuyết Khổng Tử.
Khổng Tử đã đưa ra rất nhiều cách giải thích khác nhau về chữ “Nhân”, nên có lẽ nghe đến đây, bạn sẽ thấy hơi rối. Nói một cách giản dị, “Nhân” chính là yêu thương con người — nhưng yêu như thế nào mới là điều quan trọng. Khổng Tử nói về tình yêu thương ấy theo hai phương diện:
1. “Trung đạo”
Khổng Tử dạy:
“Kỷ dục lập nhi lập nhân，kỷ dục đạt nhi đạt nhân.”
Tức là: Điều gì mình muốn đạt được, cũng nên giúp người khác đạt được.
Ví dụ:
- Tôi thích ăn kem, thì tôi cũng chia phần cho người khác.
- Tôi muốn có cuộc sống tốt, thì tôi cũng nên giúp người khác có cơ hội như vậy.
- Tôi mong hiểu được chân lý của vũ trụ, thì khi hiểu rồi, tôi cũng nên truyền đạt cho người khác hiểu.
Đó chính là đạo Trung — đem điều tốt mình muốn cho người khác cùng hưởng.
2. “Thứ đạo”
“Thứ” tức là đừng đem điều mình ghét mà ép buộc cho người khác. Khổng Tử gọi đó là “Thứ đạo”, tức là: “Điều gì mình không muốn, chớ làm cho người.”
Theo cách nói hiện đại, đây chính là sự đồng cảm, là tư duy đặt mình vào vị trí người khác. Biết cảm nhận nỗi vui buồn, mong muốn của người khác — đó chính là cách Khổng Tử dạy về cách cảm thông, đó là lòng Nhân. Không phải là thứ tình cảm mơ hồ, mà là biết suy nghĩ cho người, rồi làm điều có lợi cho người khác.
Khổng Tử nói “yêu quý con người”, nhưng ông không giải thích vì sao phải yêu con người. Trong cách nhìn của Khổng Tử, đó là chân lý hiển nhiên, không cần biện minh. Bởi vì Khổng Tử không nói về Thần, nên ông cũng không đặt ra một nền tảng siêu nhiên cho tình yêu thương.
Trong khi đó, trong Kinh Thánh, tình yêu thương con người bắt nguồn từ tình yêu dành cho Thượng Đế. Có câu chuyện trong Tân Ước kể rằng: Một ngày nọ, chúa Jesus đang giảng dạy tại Jerusalem. Các Pharisees – những người luôn tìm cách bắt bẻ – họ đã tụ họp lại để thử thách Ngài. Trong số họ có một luật sư tôn giáo, am hiểu Kinh Luật, người này đứng lên hỏi: “Trong những điều răn của Moses, điều răn nào là lớn nhất?”
Câu hỏi đó là một cái bẫy, bởi trong Mười Điều Răn điều nào cũng thiêng liêng, đều là do Thượng Đế ban xuống – nên nói điều nào “lớn nhất” cũng là phạm thượng.
Chúa Jesus trả lời:
“Ngươi phải hết lòng, hết linh, hết ý mà yêu kính Thượng Đế, là Đức Chúa Trời của ngươi — đó là điều răn thứ nhất và lớn nhất. Điều thứ hai cũng tương tự: Ngươi hãy yêu người bên cạnh như yêu chính mình.”
Như vậy, trong đạo Cơ Đốc, yêu người là kết quả của việc yêu Thượng Đế; còn trong đạo Nho, yêu người là nền tảng tự nhiên của đạo làm người — một thứ tình yêu vô điều kiện, không cần lý do, bắt đầu từ lòng nhân mà tỏa ra khắp thiên hạ.
Vì vậy, Chúa Jesus đã chia Mười điều răn của Moses thành hai phần: bốn điều đầu nói về mối quan hệ giữa con người với Thượng Đế, còn sáu điều sau nói về mối quan hệ giữa con người với nhau.
Trước hết phải có mối quan hệ đúng đắn giữa người và Thần, rồi mới có thể xác lập mối quan hệ giữa người với người. Điều này cũng chính là câu trả lời cho câu hỏi: “Vì sao phải yêu thương con người?” — Bởi vì tất cả con người đều do Sáng Thế Thần tạo ra, nên trong mắt Ngài, con người là anh chị em trong cùng một đại gia đình. Trong gia đình đó, mọi người cần yêu thương và tôn trọng lẫn nhau. Khi bạn tôn trọng người khác, tức là bạn đang tôn trọng chính công trình sáng tạo vĩ đại của Thần — cũng chính là tôn trọng Thần vậy. Do đó, tình yêu thương con người bắt nguồn từ lòng yêu kính đối với Thần.
Tất nhiên, tình yêu ấy không phải là thứ tình yêu vô điều kiện, mù quáng. Khổng Tử từng nói: “Duy nhân giả năng hảo nhân, năng ố nhân” — tức là người có lòng nhân mới biết yêu người tốt và ghét kẻ xấu.
Khổng Tử rất ghét hạng người gọi là “hương nguyện” — tức là “người làng ngoan hiền”, họ vẻ ngoài đạo mạo nhưng thực chất là kẻ trộm của đức hạnh.
“Hương nguyện” chính là chỉ một nhóm người, họ luôn tìm cách làm vừa lòng tất cả, họ không dám đối mặt với cái xấu, họ không dám làm mất lòng ai. Chính sự nhu nhược, dung túng của họ lại trở thành mảnh đất nuôi dưỡng cho cái ác sinh sôi.
Nếu chúng ta nhìn lại tình hình nước Mỹ hiện nay, ta sẽ thấy cũng đang xuất hiện một hiện tượng tương tự. Có một nhóm người Mỹ đang căm ghét nước Mỹ, căm ghét Hiến pháp Mỹ, căm ghét truyền thống đạo Do Thái – Cơ Đốc và căm ghét cả những nhóm sắc tộc khác. Trong bối cảnh ấy, rất nhiều người vì áp lực mà không dám nói ra suy nghĩ thật, không dám bảo vệ lẽ phải, không dám vạch trần sự giả dối của kẻ khác, mà chỉ biết a dua, nịnh bợ.
Bề ngoài họ tự xưng là phe bảo thủ, nhưng trên thực tế lại đang đồng lõa và bắt tay với những người theo chủ nghĩa xã hội hoặc chủ nghĩa cộng sản. Loại người này thoạt nhìn tưởng như quan hệ tốt với mọi bên, nhưng thực chất đang góp phần thúc đẩy sự suy đồi của xã hội.
Triết gia người Anh Edmund Burke từng nói một câu nổi tiếng: “Điều duy nhất cần để cái ác chiến thắng là những người tốt không làm gì cả”.
Nhà thơ Ý Dante cũng nói: “Nơi nóng chảy nhất trong địa ngục là dành cho những kẻ giữ thái độ trung lập khi đối mặt với khủng hoảng đạo đức.”
Thiện và ác là phải có sự phân biệt rạch ròi. Thiện và ác không có chỗ cho sự trung lập. Khi một người nói rằng “tôi đứng giữa, tôi không can dự”, thì thực chất họ đã và đang đứng về phía cái ác.
Nhà triết học Voltaire lại có một câu đầy ẩn dụ: “Khi tuyết lở, không một bông tuyết nào cảm thấy mình có trách nhiệm.” Cũng có bản dịch khác là: “Khi tuyết lở, không một bông tuyết nào là vô tội.”
Ý nói rằng chính hàng vạn bông tuyết nhỏ bé ấy cùng nhau tạo nên thảm họa tuyết lở — cũng như chính sự im lặng của đám đông đã tạo điều kiện cho cái ác lan rộng.
Vào tháng 9 năm 2020, tờ báo New York Times, Wall Street Journal và nhiều tờ báo lớn khác đồng loạt đưa tin: chính quyền Tổng thống Donald Trump chuẩn bị áp đặt lệnh hạn chế toàn diện đối với các đảng viên Cộng sản Trung Quốc nhập cảnh vào Mỹ.
Nhiều người cho rằng đó là một chính sách kiểu “liên đới trách nhiệm” — chỉ vì mang danh là đảng viên Cộng sản mà bị cấm đến Mỹ. Họ đặt câu hỏi: “Trung Quốc có đến 90 triệu đảng viên, chẳng lẽ ai cũng là kẻ tội ác tày trời sao? Sao có thể nói như vậy được?”
Nhưng bạn cần hiểu vì sao Trump lại ban hành quy định đó — thật ra điều này không phải chưa từng có tiền lệ.
Sau Thế chiến thứ hai, nếu một người từng là thành viên của Đức Quốc Xã (Nazi), thì dù anh ta chưa từng trực tiếp làm điều ác, thì nước Mỹ vẫn từ chối cho nhập cư.
Có người nói: Đảng Cộng sản rất xấu, nhưng chỉ là đám quan chức cấp cao làm chuyện xấu mà thôi, còn đảng viên bình thường thì không có tội, sao lại phải chịu liên lụy?
Thế nhưng, chính những người vẫn ở lại trong đảng ấy, mới là những người làm cho đảng thêm mạnh, khiến nó dám làm điều ác. Nói cách khác, dù họ không trực tiếp làm điều sai, nhưng khi họ đứng cùng trong hàng ngũ của kẻ ác, thì đã vô tình tiếp thêm sức mạnh cho bọn chúng, bọn chúng đã có thêm tự tin để tiếp tục làm điều ác. Đúng như vậy: “Khi tuyết lở, không một bông tuyết nào là vô tội.”
Vậy thế nào mới thật sự là lòng Nhân?
Trong Nho gia có một câu nói rằng:
“Quân tử chi ái nhân dã, dĩ đức.”
Tức là: Người quân tử yêu quý người bằng đức.
Tử Cống từng hỏi Khổng Tử:
“Thưa thầy, thế nào là người tốt? Nếu một người được mọi người trong làng yêu quý, ai cũng khen ngợi, thì đó có phải là người tốt không?”
Khổng Tử đáp:
“Chưa chắc.”
Tử Cống lại hỏi:
“Vậy nếu một người bị cả làng ghét bỏ, thì đó là người xấu sao?”
Khổng Tử đáp:
“Cũng chưa chắc.”
Tử Cống hỏi tiếp:
“Vậy thì ai mới thật sự là người tốt?”
Khổng Tử nói: “Người mà những người tốt trong làng đều yêu quý, còn kẻ xấu thì sợ hãi — đó mới là người tốt.”
Ý của Khổng Tử là: với người tốt thì phải tử tế, nhưng với kẻ xấu thì phải nghiêm khắc. Không phải vì ta ghét bỏ con người ấy, mà là vì ta muốn họ sửa chữa hành vi sai trái của họ.
Trong Lễ ký cũng viết:
Người quân tử yêu người bằng đức, kẻ tiểu nhân yêu người bằng sự dung túng.
Người quân tử thương người bằng cách giúp họ trở thành người tốt, còn kẻ tiểu nhân thương người theo kiểu dung túng, khiến họ càng lún sâu vào điều xấu. Vì vậy, nếu thật sự muốn tốt cho một người, thì không thể dung túng cho hành vi sai trái của họ.
Tiêu chuẩn của thiện và ác không phải do con người đặt ra, mà là do Thần định ra. Đó là lý do mà khi một người làm điều xấu, họ sẽ bị cắn rứt lương tâm, trong lòng day dứt. Loại trạng thái kỳ lạ này chỉ có ở con người. Tại sao họ lại cắn rứt lương tâm khi làm điều xấu, điều gì tạo nên trạng thái tâm lý ấy, và tại sao không phải là trạng thái tâm lý khác? Đó là vì con người do Thần tạo ra, con người có cái thiện từ Thần. Vậy nên khi làm điều ác, tức là làm trái với bản chất của họ, nên từ đó sẽ có sự day dứt và cắn rứt lương tâm.
Và khi một người làm điều xấu, hậu quả báo ứng sớm muộn cũng sẽ đến với họ. Nếu bạn dung túng để họ tiếp tục làm điều ác, thì tội lỗi càng lớn, và quả báo sau này sẽ càng thảm khốc hơn. Vì vậy, nếu thật lòng muốn họ được tốt, thì phải khuyên họ dừng lại, đừng làm điều sai trái — đó mới là lòng Nhân chân chính.
Hiện nay ở Mỹ, phe cánh tả cổ xúy cho những chính sách như hợp pháp hóa ma túy, hay cho phép nam nữ dùng chung nhà vệ sinh. Bề ngoài thì có vẻ như họ đang thể hiện lòng khoan dung, như là “cảm thông với người nghiện”, là “tôn trọng người chuyển giới”. Nhưng thực chất, đó là đang hại người ta.
Bởi vì những điều mà con người cho là “tốt”, chưa chắc đã là điều mà Thần cho là đúng. Và khi Đại thẩm phán tới, ai cũng sẽ phải đối diện với sự phán xét của Thần — khi ấy, hậu quả khủng khiếp sẽ là điều mà cả người phạm lỗi lẫn kẻ dung túng đều không muốn thấy.
