Dưới sự ép buộc và dụ dỗ của Triệu Cao, Lý Tư đã tham gia vào âm mưu ở Sa Khâu, với hy vọng giữ được công danh và bổng lộc của mình. Nhưng để thâu tóm toàn bộ quyền lực, Triệu Cao quyết định trừ khử Lý Tư. Tuy nhiên, Lý Tư dù sao cũng là đại thần hai triều, là công thần khai quốc, nên khi nhận ra nguy hiểm, ông đã quyết định dựa vào thế lực trong triều để chủ động phản công.
Khi nghe tin Triệu Cao sắp điều tra mình, Lý Tư lập tức viết một bức thư gửi lên hoàng đế, nói rằng Triệu Cao “có tâm địa tà ác, hành vi phản nghịch”, quyền thế và tài sản của hắn chẳng khác gì họ Điền khi thay thế nước Tề – chính là câu chuyện “Điền thị thay Tề” mà chúng ta từng nhắc đến trong phần Đông Chu liệt quốc.
Lý Tư muốn cảnh tỉnh Tần Nhị Thế rằng: Triệu Cao không chỉ có dã tâm chiếm ngôi, mà còn có đủ thực lực để làm điều đó.
Nhưng lúc ấy, Tần Nhị Thế lại đang hết mực trọng dụng Triệu Cao, hơn nữa cho rằng hắn ta là thái giám, làm sao có thể chiếm ngôi được. Hồ Hợi còn đem bức thư của Lý Tư đưa cho Triệu Cao xem.
Triệu Cao thấy vậy thì trở mặt, hắn nói: “Người tạo phản chính là Lý Tư. Chẳng qua hắn e ngại thần đang ở bên cạnh bệ hạ nên chưa dám hành động. Hắn muốn trừ bỏ thần trước, rồi sẽ bắt chước họ Điền mà chiếm quyền”.
Tần Nhị Thế nghe xong thì bắt đầu nghi ngờ Lý Tư nhiều hơn, nhưng vẫn chưa có hành động gì.
Thấy không thể hạ được Triệu Cao một mình, Tả thừa tướng Lý Tư bèn liên kết với Hữu thừa tướng Phùng Khứ Tật, cùng với con trai của Phùng Khứ Tật là Ngự sử đại phu Phùng Kiếp, họ đồng loạt ký tên trong một bức thư dâng lên hoàng đế.
Tức là: bức thư của hai vị tể tướng và một ngự sử đại phu – chức quan tương đương bộ trưởng thanh tra – sức nặng của bức thư này là vô cùng lớn.
Nội dung chính của thư viết rằng: hiện nay thiên hạ đại loạn, có lẽ một nửa giang sơn đã không còn nằm dưới sự kiểm soát của triều đình nhà Tần. Nếu bệ hạ muốn dẹp yên thiên hạ, lấy lại lòng dân, thì cần phải làm ba việc:
1. Ngưng ngay việc trưng dụng dân phu xây dựng cung A Phòng.
2. Giảm nhẹ thuế khóa cho dân chúng.
3. Hạn chế điều binh cho các cuộc chiến tranh bên ngoài.
Nếu không, đại Tần đế quốc sẽ lâm vào cảnh ngàn cân treo sợi tóc.
Tần Nhị Thế sau khi xem xong bức thư thì nổi trận lôi đình. Hắn ta nói: “Xây dựng cung A Phòng là di nguyện của tiên đế, chẳng lẽ trẫm không thể hoàn thành nó. Tiên đế băng hà mới hai năm, thiên hạ đã đại loạn, trẫm còn chưa truy cứu trách nhiệm các ngươi đấy.”
Nói rồi, hắn lập tức ra lệnh bắt giam ba người: Lý Tư, Phùng Khứ Tật và Phùng Kiếp. Hai cha con họ Phùng bị buộc phải tự sát. Còn vụ án của Lý Tư thì giao cho Triệu Cao toàn quyền xử lý.
Triệu Cao sai người đến tra khảo Lý Tư, họ dùng “bổng lược thiên dư” – tức là dùng gậy đánh hơn một nghìn roi, đánh đến mức thân thể ông không còn chỗ lành lặn. Sau cùng, Lý Tư không chịu nổi nữa, bèn nói: “Được rồi, các người nói ta mưu phản thì ta nhận.”
Lý Tư không tự sát, bởi vì ông tin rằng mình có tài biện luận, có thể lý giải rõ mọi sự. Ông cũng tin rằng, công lao của mình lớn đến thế – từ việc thống nhất thiên hạ, bãi bỏ phong kiến, thiết lập chế độ quận huyện, thống nhất chữ viết, cho đến các công trình vĩ đại mà ông từng chỉ đạo – thì Tần Nhị Thế hẳn sẽ thấy cáo buộc “mưu phản” là vô lý, và sớm muộn cũng sẽ phái người đến điều tra.
Chỉ cần hoàng đế chịu điều tra, Lý Tư tin rằng mình vẫn còn cơ hội để biện luận và xoay chuyển tình thế. Thế là ông tiếp tục viết thư trong ngục, kể lại công trạng của mình, hy vọng có thể cảm động được hoàng đế, khiến Tần Nhị Thế tin rằng Lý Tư tuyệt đối không thể làm phản.
Nhưng… dù thư có viết hay đến đâu, nếu không thể đến tay hoàng đế thì cũng vô ích. Quả nhiên, những bức thư đó trước tiên rơi vào tay Triệu Cao. Triệu Cao vừa xem xong liền lạnh lùng nói: “Phạm nhân mà cũng dám dâng thư sao.”
Tất nhiên, Triệu Cao cũng nhận ra rằng Lý Tư vẫn chưa cam lòng. Hắn lo rằng nếu hoàng đế thực sự phái người đến xét lại vụ án, thì nhỡ đâu Lý Tư lại phản cung thì sao.
Vì thế, Triệu Cao bày ra một kế hiểm độc: hắn sai hơn chục tốp người đóng giả làm các quan trong triều. Kẻ thì giả làm quan ngự sử – chức quan chuyên giám sát và điều tra sự vụ trong triều; kẻ thì giả làm yết giả – là chức quan chuyên phụ trách nghi lễ bên cạnh hoàng đế; kẻ thì giả làm thị trung – là chức quan phụ trách các công việc hành chính gần gũi hoàng thượng…
Những kẻ giả mạo này lần lượt đến hỏi cung Lý Tư. Lý Tư tưởng là hoàng đế đã thật sự cử người đến, nhưng không hề hay biết đây toàn là người của Triệu Cao. Thế là ông bắt đầu phản cung, khơi lại sự thật. Nhưng mỗi lần phản cung, những kẻ đó liền đánh đập ông rất tàn nhẫn. Phản cung một lần, bị đánh một trận. Đánh cho đến khi Lý Tư không dám nói lại lời nào nữa.
Khi ấy, Triệu Cao mới báo cáo lên Tần Nhị Thế rằng vụ án đã được xử xong.
Dù vậy, Tần Nhị Thế nhìn thấy bản nhận tội của Lý Tư thì cũng sinh nghi, liền đích thân phái người đến xác minh. Nhưng lần này, Lý Tư vì quá sợ hãi – không dám phản cung nữa. Người được cử đi quay về bẩm rằng: “Lý Tư đã thừa nhận tội trạng.”
Tần Nhị Thế nghe vậy, thở dài nói: “Nếu không có Triệu Cao, trẫm đã bị thừa tướng lừa rồi!”
Thế là Hồ Hợi ra lệnh: xử Lý Tư bằng hình phạt “yêu trảm” – tức là chém ngang lưng.
…
Thực ra, ngay trong thời kỳ vinh hiển nhất, Lý Tư đã cảm nhận được cái chết đang chờ mình ở cuối con đường.
Khi Tần Thủy Hoàng còn tại vị, gia tộc họ Lý quyền thế đến nhường nào! Con trai của Lý Tư, mỗi người đều cưới công chúa – là cưới con gái của Tần Thủy Hoàng; còn các con gái của ông thì gả cho các hoàng tử – là con trai của hoàng đế. Bản thân Lý Tư là một trong Tam công – vị trí quyền lực bậc nhất triều đình. Con trai ông là Lý Do, làm Thái thú quận Tam Xuyên – tương đương một vị Tỉnh trưởng.
Có lần, Lý Do về quê thăm cha, Lý Tư mở tiệc khoản đãi linh đình, quan quyền, hào phú khắp nơi đều đến. Xe ngựa ra vào cổng nhà đông tới hàng nghìn chiếc.
Phải biết, vào thời ấy, có được một chiếc xe ngựa đã là điều xa hoa cực độ – giống như người thời nay khi có một chiếc Rolls-Royce hay Bentley.
Vậy mà giữa cảnh huy hoàng ấy, Lý Tư lại than rằng:
“Thầy ta là Tuân Tử từng dạy: ‘Vật cấm thái thịnh’ – vạn vật không nên đạt đến tột đỉnh. Gia tộc ta nay đã đến cực thịnh, cũng chính là lúc bắt đầu suy bại.”
Người xưa đều có một nhận thức như thế này: “Thịnh cực tất suy, bĩ cực tất phục, cùng cực sinh thái, vật cực tất phản” — tức là một sự vật, khi đã phát triển đến tột đỉnh, thì nhất định sẽ chuyển sang chiều hướng ngược lại.
Vì thế, Lý Tư nói:
“Ta vốn chỉ là một kẻ áo vải ở đất Thượng Thái, là một dân đen nơi xóm ngõ. Nhờ may mắn được hoàng đế chiếu cố, mới được thăng chức từng bước đến địa vị hôm nay. Trong triều đình, không ai có địa vị cao hơn ta, ta đã đạt đến tột đỉnh vinh hoa phú quý. Nhưng ‘vật cực ắt suy’, ta thật sự không biết ngày sau mình sẽ chết ở đâu!”
Vào tháng Bảy năm Tần Nhị Thế thứ hai — tức là hai năm sau khi Tần Thủy Hoàng băng hà — Lý Tư bị xử ngũ hình, và bị chém ngang lưng bên ngoài thành Hàm Dương.
Ngũ hình là hình phạt gồm năm loại: trước khi chết, phạm nhân phải chịu hình xăm lên mặt, chặt ngón chân, cắt mũi,… Lý Tư trước đó cũng đã bị tra tấn “đánh hơn nghìn roi” trong ngục.
Cuối cùng, ông bị yêu trảm – tức là bị chém ngang thắt lưng. Nhát chém này không khiến người ta chết ngay, mà đau đớn quằn quại trong một thời gian dài trước khi tắt thở. Kết cục của Lý Tư là một trong những cái chết bi thảm nhất trong lịch sử.
Khi ấy, con trai trưởng của ông là Lý Do, đã tử trận ở quận Tam Xuyên. Lý Tư bị xử tử cùng người con trai thứ hai bên ngoài thành Hàm Dương. Trước phút lâm chung, Lý Tư ôm con trai mà than rằng: “Cha vẫn mong một ngày được dắt con, cùng với con chó vàng của nhà ta, ra khỏi cửa Đông ở làng Thượng Thái, như thuở xưa hai cha con cùng đi săn thỏ… Nhưng cảnh ấy giờ chẳng thể nào có lại được nữa rồi!”
Hai cha con ôm nhau khóc lớn, rồi cùng bị hành quyết. Sau đó, cả dòng họ bị tru di.
Lúc Lý Tư chết, làn sóng khởi nghĩa chống Tần đã bùng lên khắp nơi. Những người đầu tiên dấy binh tạo phản là Trần Thắng và Ngô Quảng.
Vậy Trần Thắng – Ngô Quảng đã khởi nghĩa như thế nào?
Quân đội Đại Tần từng xưng hùng xưng bá thiên hạ, rốt cuộc đã bị đánh bại ra sao?
Chúng tôi sẽ kể tiếp câu chuyện trong tập sau.
Tư liệu lịch sử mà chúng tôi tham khảo:
Sử ký – Liệt truyện Lý Tư:
Triệu Cao tâu: “Việc này chỉ có bậc minh quân mới làm được, còn bậc hôn quân thì tất sẽ ngăn cản. Thần xin dâng lời can gián, không dám tránh khỏi hình phạt rìu búa, chỉ mong bệ hạ nán lại chút lòng mà suy xét. Âm mưu ở Sa Khâu, các công tử và đại thần đều nghi ngờ cả. Các công tử thì đều là huynh trưởng của bệ hạ, còn các đại thần đều do tiên đế cất nhắc. Nay bệ hạ vừa lên ngôi, bọn họ lòng đầy oán hận, không phục, e rằng sẽ sinh biến. Huống chi Mông Thiên đã chết, Mông Nghị thì đang thống lĩnh binh quyền ở ngoài, thần luôn lo sợ bất an, chỉ e không thể sống yên. Bệ hạ sao còn có thể yên tâm hưởng lạc được?”
Nhị Thế hỏi: “Vậy phải làm sao?”
Triệu Cao tâu: “Phải thi hành pháp luật nghiêm khắc, tăng nặng hình phạt, kẻ có tội thì liên lụy lẫn nhau đến cả tru di tam tộc. Loại bỏ đại thần, xa rời huyết thống hoàng thất. Kẻ nghèo thì ban phát của cải, kẻ hèn thì phong làm quý tộc. Phải trừ sạch cựu thần của tiên đế, thay vào đó là người thân cận do chính bệ hạ chọn lựa. Làm vậy thì mọi tội lỗi sẽ bị loại bỏ, âm mưu sẽ bị bít lối, quần thần ai nấy đều cảm ân đức của bệ hạ, và người có thể an tâm hưởng vinh hoa quyền lực. Kế sách không gì hơn thế.”
Sử ký – Liệt truyện Lý Tư:
Nhị Thế nghe theo lời Triệu Cao, liền sửa lại pháp luật. Từ đó, mỗi khi các công tử hoặc đại thần phạm tội, liền giao cho Triệu Cao xét xử. Mông Nghị bị xử tử, mười hai công tử bị lăng trì nơi chợ Hàm Dương, mười công chúa bị đánh chết ở đất Đỗ, tài sản tịch thu sung công. Những kẻ liên quan, liên lụy thì nhiều không kể xiết.
Sử ký – Bản kỷ Tần Thủy Hoàng:
Nhị Thế nói:
“Hậu cung của tiên đế, ai không sinh được con thì đều không xứng tiếp tục sống.” Liền ra lệnh xử tử toàn bộ, người chết vô số. Sau khi an táng tiên đế, có người tâu rằng: thợ thủ công làm quan tài bí mật bị giam giữ, e rằng sẽ tiết lộ. Vậy nên sau khi công trình hoàn tất, các cửa bên trong bị phong kín, cửa ngoài đóng lại, toàn bộ thợ thủ công và nô lệ đều bị nhốt lại trong mộ, không ai được sống sót trở về.
Sử ký – Bản kỷ Tần Thủy Hoàng:
Công tử Tướng Lư và hai người em trai bị giam trong nội cung, tội trạng chưa định. Nhị Thế sai sứ đến, truyền lệnh: “Công tử bất trung, tội đáng chết. Quan lại sẽ thi hành pháp luật.”
Tướng Lư đáp:
“Lễ nghi nơi triều đình, ta chưa từng dám trái mệnh. Ở các vị trí trong cung miếu, ta chưa từng thất lễ. Khi tiếp chỉ, ta chưa từng nói lời sai. Cớ gì lại bảo ta bất trung? Xin được nghe tội danh trước khi chết.”
Sứ giả nói:
“Thần không có quyền bàn luận, chỉ theo mệnh mà hành sự.”
Tướng Lư bèn ngửa mặt lên trời, ba lần lớn tiếng than rằng:
“Trời ơi! Ta vô tội mà!”
Rồi cả ba anh em đều rơi lệ, rút kiếm tự sát.
Tông thất nhà Tần hoảng loạn.
Sử ký – Liệt truyện Lý Tư:
Công tử Cao muốn chạy trốn, nhưng sợ bị tru di nên bèn dâng thư rằng:
“Khi tiên đế còn sống, thần được ban y phục, được cưỡi xa giá. Áo trong kho, thần được dùng; ngựa quý trong chuồng, thần được cưỡi. Nay tiên đế mất, thần không thể cùng chết, là kẻ bất hiếu với cha, bất trung với vua. Kẻ bất trung thì không có chỗ đứng trong thiên hạ. Nay thần xin được tuẫn táng, mong được chôn dưới chân núi Ly, trọn chút lòng hiếu tử. Xin bệ hạ thương xót.”
Nhị Thế đọc thư, rất hài lòng, đưa cho Triệu Cao xem và hỏi:
“Thế này có phải là quá nóng vội không?”
Triệu Cao cười:
“Làm thần tử, lo còn chưa xong, lấy đâu mà bày mưu phản!”
Nhị Thế đồng ý, ban 10 vạn tiền mai táng.
Sử ký – Liệt truyện Lý Tư:
Nhị Thế từng chất vấn Lý Tư:
“Ta từng nghe Hàn Phi tử nói rằng: Nghiêu làm vua, nhà chỉ cao ba thước, xà gỗ chưa đẽo, mái cỏ chưa cắt. Mùa đông mặc áo da hươu, mùa hè mặc vải gai; ăn cơm lứt, uống canh rau dại, dùng bát đất, chén sành. Quan giữ cửa ăn còn khá hơn.
Vũ mở Long Môn, đào sông Cửu Hà, đắp đê Cửu Phòng, điều dòng sông Đình ra biển. Thân thì chân tay chai sạn, mặt đen như than, rồi chết ngoài đồng, táng ở Cối Kê. Khổ như kẻ tù, chẳng khác gì nô lệ.
Vậy bậc có thiên hạ há lại phải chịu cực thân, ăn cơm của quan giữ cửa, làm việc như nô lệ ư? Đó là việc của kẻ bất tài, không phải bậc hiền. Người làm vua thì phải biết hưởng thụ thiên hạ, không cần tự khổ thân. Ai nói người hiền thì phải lo việc dân, nếu bản thân còn không sung sướng thì sao cai trị được thiên hạ?
Ta chỉ muốn tùy ý mà sống, hưởng trọn thiên hạ mà không bị hại. Nên làm thế nào đây?”
Tư trị thông giám – Quyển 8:
Lý Tư lo sợ, tham quyền lộc, không biết tìm đường lui, bèn thuận theo ý Nhị Thế mà viết thư trả lời: “Bậc minh quân phải biết thi hành thuật ‘đốc trách’ (tức giám sát và trách phạt). Hàn Phi từng nói: ‘Làm vua mà không được tự do, thì chẳng khác nào bị trói buộc bởi thiên hạ.’
Nếu không thi hành pháp luật, mà cứ tự mình cực khổ vì dân thì chỉ là đầy tớ, không phải chủ của thiên hạ. Minh chủ thì phải dẹp bỏ nhân nghĩa, cắt đứt lời can gián, cứ theo ý mình mà cai trị, không ai dám cản. Như vậy, bầy tôi không kịp cứu lỗi, bá tánh không dám nổi loạn.”
Nhị Thế nghe vậy thì rất hài lòng. Từ đó, thi hành “thuật đốc trách” ngày càng nghiêm, quan lại nào thu thuế càng nặng thì gọi là “quan giỏi”, ai giết nhiều người thì là “trung thần”. Tội nhân thì bị hành hình la liệt, xác chết chất đống ngoài chợ. Dân Tần càng thêm sợ hãi, lòng sinh loạn ý.
Sử ký – Liệt truyện Lý Tư:
Trưởng nam của Lý Tư là Lý Do làm Thái thú quận Tam Xuyên. Các con trai khác đều cưới công chúa nhà Tần, các con gái thì gả cho hoàng tử.
Một lần Lý Do về Hàm Dương thăm nhà, Lý Tư mở tiệc linh đình, quan lại quyền quý đến chúc mừng, “môn đình xa giá dĩ thiên số” – xe ngựa ra vào đến cả nghìn chiếc.
Lý Tư nhìn cảnh tượng đó mà thở dài:
“Than ôi! Ta từng nghe thầy ta – Tuân Tử – nói rằng: ‘Vật cấm đại thịnh’ – vật khi thịnh quá thì sẽ suy. Ta vốn là áo vải nơi xóm ngõ Thượng Thái, may mắn được cất nhắc mà lên đến địa vị cao nhất triều đình. Địa vị hôm nay, không ai hơn ta – vậy là đã đến cực điểm vinh hoa. Mà hễ cực thịnh thì tất suy. Ta cũng chẳng biết rồi sẽ chết ở đâu…”
