Chu Nguyên Chương sinh tại Phụng Dương, tỉnh An Huy. Cha của ông vốn chỉ là một nông dân nghèo, gia cảnh túng quẫn, quanh năm phải vật lộn để mưu sinh. Tương truyền, trước khi sinh Chu Nguyên Chương, mẹ ông từng nằm mộng thấy một vị thần, trong tay cầm một viên linh dược sáng lấp lánh. Bà nhận lấy viên thuốc ấy rồi nuốt vào miệng. Đến khi tỉnh giấc, trong miệng vẫn còn phảng phất một mùi hương kỳ lạ.
Khi Chu Nguyên Chương chào đời, bỗng xuất hiện ánh sáng đỏ rực tràn ngập cả gian nhà, soi sáng khắp vùng xung quanh. Những người hàng xóm tưởng là nhà họ Chu gặp hỏa hoạn, vội vàng chạy đến cứu hỏa, nhưng khi tới nơi lại không hề thấy một ngọn lửa nào.
Minh sử ghi lại rằng, khi Chu Nguyên Chương trưởng thành, ông có tướng mạo oai hùng, chí hướng rộng lớn, lòng dạ sâu xa. Ông luôn ôm ấp hoài bão, nhưng rốt cuộc trong lòng suy tính điều gì thì chẳng mấy ai có thể nhìn thấu.
Năm Chí Chính thứ 4, tức năm 1344, vùng Hoài Bắc xảy ra đại hạn hán. Chỉ trong vòng một tháng, cha, mẹ và anh trai của Chu Nguyên Chương lần lượt qua đời, tai họa đột ngột giáng xuống, gia cảnh nghèo khổ đến mức ông thậm chí còn không mua nổi một mảnh đất để an táng người thân. May nhờ một người đồng hương tên là Lưu Kế Tổ đã tặng cho một khoảnh đất, ông mới có thể chôn cất cha mẹ và anh trai.
Đến lúc ấy, cả gia đình chỉ còn lại một mình Chu Nguyên Chương. Trong nhà không còn gì đáng giá, bốn vách trống không, bản thân ông cũng cô độc giữa đời, không nơi nương tựa. Không có cơm ăn, biết phải sống ra sao!? Chu Nguyên Chương đành đến một ngôi chùa gần đó, gọi là Hoàng Giác tự, ông xuống tóc làm hòa thượng.
Nhưng Chu Nguyên Chương chỉ ở trong chùa được hơn một tháng, hằng ngày làm những công việc tạp dịch, thế rồi ngay cả lương thực trong chùa cũng cạn sạch. Qua đó có thể hình dung nạn đói khi ấy nghiêm trọng đến mức nào! Bởi thông thường, mỗi khi thiên tai xảy ra, chùa chiền thường là nơi mở kho phát cháo, cứu giúp những người không còn cơm ăn. Thế mà lần này, ngay cả chính nhà chùa cũng chẳng còn lương thực để cầm cự.
Không còn cách nào khác, nhà chùa đành phải cho các tăng nhân đi vân du, tự đi tìm đường sống. Từ đó, Chu Nguyên Chương bước vào hành trình vân du kéo dài suốt 3 năm. Trong khoảng thời gian ấy, ông đã bước đi khắp vùng Hoài Tây, kết giao với rất nhiều anh hùng hào kiệt, tận mắt chứng kiến núi sông, phong tục và cảnh đời của muôn dân. Những tháng năm phiêu bạt ấy tuy đầy cảnh đói rét, nhưng cũng giúp Chu Nguyên Chương mở rộng tầm mắt, tích lũy thêm rất nhiều kiến thức và kinh nghiệm về thế sự. Sau 3 năm vân du, Chu Nguyên Chương lại trở về Hoàng Giác tự.
Tương truyền, trong thời gian vân du, có lần Chu Nguyên Chương lâm bệnh nặng. Khi ấy bỗng xuất hiện hai người mặc áo tím, luôn ở bên cạnh chăm nom việc ăn uống và sinh hoạt của ông, tận tâm không rời nửa bước. Nhưng đến khi Chu Nguyên Chương khỏi bệnh, hai người áo tím ấy cũng đột nhiên biến mất, không còn thấy tung tích đâu nữa.
Khi Chu Nguyên Chương trở về quê hương, thiên hạ đã rơi vào cảnh đại loạn. Tháng 2 năm Chí Chính thứ 12, tức năm 1352, Quách Tử Hưng dựng cờ khởi binh tại Hào Châu. Triều đình nhà Nguyên lập tức huy động đại quân đến chinh phạt, tướng thống lĩnh tên là Triệt Lý Bất Hoa.
Thế nhưng Triệt Lý Bất Hoa không dám giao chiến với Quách Tử Hưng. Triều đình đã lệnh phải tiến quân dẹp loạn, nhưng không đánh thì biết lấy gì để báo cáo? Triệt Lý Bất Hoa bèn nghĩ ra một cách vô cùng tàn độc: đó là bắt người dân lành vô tội, vu cho họ là phản tặc, sau đó xử tử, rồi dâng tấu báo công lên triều đình.
Khi đó, Chu Nguyên Chương cảm thấy bản thân lâm vào cảnh cực kỳ nguy hiểm. Bất kỳ lúc nào, quan binh cũng có thể bắt một nam nhân khỏe mạnh, giết chết người ấy rồi tâu với triều đình rằng đó là kẻ phản loạn. Giữa thời cuộc ấy, thường dân thấp cổ bé họng có thể mất mạng mà chẳng cần bất kỳ lý do nào. Chu Nguyên Chương cho rằng nơi này đã nguy hiểm đến thế, chi bằng mau chóng bỏ đi. Nhưng trước khi quyết định, trong lòng ông vẫn còn do dự: rốt cuộc nên đi hay nên ở? Thế là ông bèn tiến hành bói quẻ. Thế nhưng kết quả lại hết sức kỳ lạ: rời đi cũng không được, ở lại cũng chẳng xong; cả hai con đường đều có điềm bất lợi.
Chu Nguyên Chương thầm nghĩ: “Đi cũng không được, ở cũng không xong, vậy ta còn có thể làm gì?” Nếu đã không còn đường lui, vậy chỉ còn một con đường — nổi dậy chống lại triều đình.
Chu Nguyên Chương lại tiếp tục bói, ông hướng về Thần mà cầu khấn rằng: “Nếu con tham gia khởi nghĩa, kết quả sẽ ra sao?” Lần này, quẻ bói đã hiện lên điềm đại cát.
Nếu thiên mệnh đã chỉ về con đường ấy, vậy thì không còn gì phải do dự nữa. Chu Nguyên Chương quyết định: khởi nghĩa! Thế là ông đến Hào Châu, đầu quân dưới trướng Quách Tử Hưng.
Ban đầu, Chu Nguyên Chương được bổ nhiệm làm Thập phu trưởng, chỉ huy một đội 10 người. Trên chiến trường, Chu Nguyên Chương chiến đấu vô cùng dũng mãnh, lại bộc lộ tài năng quân sự thiên phú và kiến thức vượt xa người thường. Quách Tử Hưng rất mực coi trọng ông, nhận thấy người thanh niên này rất có tiền đồ, nên đã gả Mã tiểu thư, con gái của một người bạn thân, cho Chu Nguyên Chương. Người con gái ấy về sau chính là Hiếu Từ Cao Hoàng hậu của triều Minh.
Mã tiểu thư là người có phẩm hạnh vô cùng tốt đẹp, tâm địa nhân hậu, thiện lương. Trong Minh sử còn lưu lại rất nhiều lời nói đáng kính và việc làm cao đẹp của bà. Đức hạnh ấy được cho là có thể sánh với Trưởng Tôn Hoàng hậu, vị hoàng hậu đức hạnh dưới thời Đường Thái Tông.
Có một lần, Chu Nguyên Chương xảy ra mâu thuẫn với Quách Tử Hưng và bị bắt giam vào ngục. Khi ấy lương thực đã vô cùng thiếu thốn; khi bị nhốt trong lao tù, Chu Nguyên Chương lại càng không có gì để ăn, gần như sắp chết đói. Mã tiểu thư đã tự tay làm một số bánh nướng, rồi tìm cách bí mật đưa vào ngục. Nhưng vì không được phép mang theo đồ vật, bà chỉ có thể giấu những chiếc bánh còn nóng vào trước ngực. Sức nóng làm da thịt bà bỏng rát, nhưng bà vẫn cố chịu đựng, lén mang thức ăn đến cho Chu Nguyên Chương. Nhờ những chiếc bánh ấy, Chu Nguyên Chương mới có thể sống sót qua những ngày nguy khốn.
