Vào tháng nhuận chín năm 180 trước Công nguyên, Hán Văn Đế đăng cơ. Sau 23 năm trị vì, ông băng hà và truyền ngôi cho Cảnh Đế. Hán Cảnh Đế trị vì gần 16 năm. Trong 39 năm dưới triều Văn Đế và Cảnh Đế, kinh tế nhà Hán đạt được bước phát triển vượt bậc, mở ra thời kỳ hưng thịnh đầu tiên sau Tần Thủy Hoàng, sử gọi là “Văn Cảnh chi trị”.
Mẹ của Hán Văn Đế là Bạc Thái Hậu, còn mẹ của Hán Cảnh Đế là Đậu Thái Hậu — cả hai đều tin vào học thuyết Hoàng Lão. Họ hết mực tin tưởng vào học thuyết của Đạo gia. Đạo gia chủ trương “vô vi nhi trị” — nghĩa là cai trị bằng cách không can thiệp quá nhiều, để cho dân chúng được nghỉ ngơi, sinh dưỡng.
Điều này có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với bách tính thời bấy giờ. Nếu ta nhìn lại lịch sử thời kỳ chuyển tiếp từ Tần sang Hán, thậm chí ngược xa hơn về 500 năm trước, thì thấy Trung Quốc đã không ngừng rơi vào cảnh chiến loạn.
500 năm là chiến tranh Xuân Thu – Chiến Quốc, sau đó là thống nhất dưới triều Tần. Nhưng triều Tần lại tiếp tục ép người dân xây những công trình đại quy mô như dời núi lấp biển, nam chinh Bách Việt, bắc phạt Hung Nô. Tần Thủy Hoàng huy động sức dân liên tục trong suốt 12 năm, rồi đến cuộc khởi nghĩa của Trần Thắng – Ngô Quảng, tiếp nữa là 4 năm chiến tranh giữa Sở và Hán.
Sau khi Lưu Bang lên ngôi hoàng đế, ông lại phải tiêu diệt các vị vương khác họ. Sau đó, ông đã thảm bại dưới tay của quân Hung Nô.
Suốt hơn 500 năm, chiến tranh gần như không hề ngưng nghỉ. Và đến lúc này, dân chúng Trung Hoa cuối cùng mới có được cơ hội để nghỉ ngơi, hồi phục. Chính sách của Văn Đế và Cảnh Đế hoàn toàn phù hợp với nguyện vọng của dân, nên đã đưa Trung Quốc bước vào một thời kỳ thịnh trị.
Tất nhiên, “vô vi nhi trị” chủ yếu bao gồm mấy đặc điểm sau: giảm hình phạt, nhẹ thuế má, giảm sưu dịch, và để dân chúng được nghỉ ngơi.
Quan sát những việc làm của Hán Văn Đế, chúng ta thấy ông gần như hội đủ mọi phẩm chất mà một minh quân trong lịch sử nên có.
Trước hết, ông vô cùng tiết kiệm — ngay cả rèm màn trong cung cũng không thêu hoa văn. Phi tần được ông yêu quý nhất cũng chỉ mặc quần áo không chạm đất, thường là vải thô; ngay cả loại tơ lụa mịn màng cũng không mặc.
Ba tháng sau khi đăng cơ, Văn Đế bãi bỏ luật trị tội liên đới. Sau đó, ông ban chiếu cứu tế những người cô quả — người già thì mỗi tháng được cấp phát gạo, rượu, thịt, vải vóc, bông gòn và cháo loãng.
Năm thứ hai sau khi lên ngôi, có người tiến cống cho ông một con thiên lý mã.
Hán Văn Đế nói:
“Khi ta xuất hành, phía trước có cờ hiệu Thiên tử, phía sau là đội ngự lâm. Lúc đi dự tiệc, đại quân cũng chỉ đi được 50 dặm mỗi ngày. Lúc hành quân đánh trận, cũng chỉ tiến được 30 dặm mỗi ngày. Vậy ngươi tặng ta một con thiên lý mã, để ta một mình cưỡi rồi chạy đi đâu?”
Thế rồi Văn Đế liền trả lại ngựa cho người tiến cống, đồng thời ban chiếu từ chối nhận cống phẩm, truyền lệnh khắp bốn phương không được sưu tập kỳ trân dị bảo để tiến cống nữa.
Lúc đó, có một người tên Giả Nghị dâng thư khuyên vua chăm lo nông nghiệp. Văn Đế tiếp thu và đã tự mình cày ruộng, làm gương cho thiên hạ.
Ông cũng giảm thuế suất xuống còn mười lăm đánh một (tức là 6.67%), giúp giảm nhẹ gánh nặng cho dân chúng. Đến thời Hán Cảnh Đế, thuế lại được giảm tiếp xuống ba mươi đánh một (tức là chỉ còn 3.33%).
Một lần, Hán Văn Đế muốn xây một lầu cao ngoài trời, tính ra tốn khoảng 100 cân vàng — đối với hoàng đế thì chẳng đáng là bao. Nhưng ông nói:
“100 cân vàng tương đương với thu nhập cả năm của 10 hộ gia đình, đắt quá. Ta đã được hưởng cung điện từ tiên đế, đã thấy hổ thẹn lắm rồi, không thể tiếp tục tiêu xài tiền của dân.”
Vì thế ông rất yêu thương dân chúng.
Văn Đế cũng rất xem trọng pháp luật, không bao giờ để tình riêng làm ảnh hưởng đến việc xử phạt. Đặc biệt, ông bãi bỏ hình phạt tàn khốc như cắt mũi, khoét đầu gối… Những hình thức hình phạt thân thể ấy đều bị loại bỏ trong thời kỳ của ông.
Khi Văn Đế bãi bỏ hình phạt này, có một câu chuyện rất nổi tiếng mang tên “Ti Dĩnh cứu cha”, được ghi lại trong Sử ký – Biển Thước Thương Công liệt truyện.
Thời ấy, có một thầy thuốc tên là Thuần Vu Ý, rất giỏi chữa bệnh. Sau này vì phạm tội gì đó mà bị giải về kinh đô, chuẩn bị bị thi hành hình phạt thân thể, có thể là bị chặt chân tay.
Thuần Vu Ý có 5 người con gái. Trước khi thụ hình, ông nói với các con: “Đáng tiếc là ta không có con trai. Nếu có thì nó đã có thể thay ta kêu oan. Con gái chỉ biết khóc, chẳng làm được gì khác.”
Thế là người con gái út của ông, tên là Ti Dĩnh, đã dũng cảm đứng ra theo cha đến kinh đô, nàng viết một bức thư gửi cho Hán Văn Đế.
Trong thư, nàng nói rằng cha mình không phải là người xấu, nhưng nếu đã phải chịu hình phạt thân thể, thì “người chết không thể sống lại, tay chân bị chặt cũng không thể mọc lại”. Dù sau này có ăn năn hối cải thì khi thân thể hoặc tính mạng đã mất rồi, cũng không còn cách nào để sửa chữa. Ti Dĩnh xin được bán thân vào cung làm nô tì để chuộc tội thay cho cha, và cầu xin Văn Đế đừng ban hình phạt tàn khốc chặt tay chân như thế.
Hán Văn Đế xem xong vô cùng cảm động, liền xá tội cho Thuần Vu Ý.
Đồng thời, Văn Đế cũng bãi bỏ pháp lệnh “yêu ngôn” (lời nói bị xem là tà độc). Trước đây, ai dám phỉ báng hoàng đế hoặc triều đình, đều sẽ bị trừng phạt nặng nề.
Nhưng Văn Đế đã nói:
“Ta vốn không phải người đạo đức hoàn hảo, người khác chỉ trích ta chẳng phải là cơ hội để ta sửa sai hay sao?”
Mỗi khi lên triều, bất cứ ai – dù thân phận thấp đến đâu – nếu có lời muốn dâng vua, đều có thể trình thư lên. Văn Đế sẽ dừng xe để lắng nghe. Nếu lời đề nghị hay, ông sẽ ban thưởng; nếu không hay, ông cũng không trách phạt.
Chính vì vậy, tinh thần tiết kiệm, lòng yêu dân, việc bãi bỏ hình phạt tàn khốc, sự khiêm tốn cầu hiền… tất cả đều là những đức chính đáng ca ngợi. Với các đại thần, Hán Văn Đế cũng rất khoan dung, độ lượng.
Tháng sáu năm 157 TCN, Văn Đế băng hà tại cung Vị Ương, kết thúc 23 năm trị vì.
Trước khi mất, ông để lại di chiếu yêu cầu an táng giản dị. Chúng ta biết rằng Nho gia chủ trương hậu táng, đồng thời trong năm quốc tang, người dân không được uống rượu, ăn thịt, cưới gả.
Nhưng Văn Đế lại di chiếu rằng:
“Vạn vật đã sinh thì ắt có tử, đó là lẽ tự nhiên, chẳng có gì phải buồn cả. Thực ra ta còn lo mình sống quá lâu — vì ta kế thừa giang sơn từ tiên đế, mà đạo đức lại chưa đủ cao dày. Cho nên ta luôn sợ rằng sống quá lâu sẽ lầm lỗi, phụ lòng bách tính. Giờ đây được chết trên giường, với ta mà nói là một may mắn — xin đừng thương xót quá mức.
Ai muốn để tang ta, thì dải khăn tang đằng sau không quá 3 tấc, khi khóc cũng đừng bi thương quá. Cứ 15 người một nhóm, khi tế lễ thì đến khóc vài tiếng là được rồi. Trước khi tế thì không cần khóc, tế xong thì cũng thôi khóc — không có gì phải đau buồn cả.
Trong lăng mộ của ta, không dùng vàng bạc châu báu, chỉ cần dùng nồi niêu đất nung là đủ. Bá Lăng, không được đại tu sơn xuyên, không được lao dịch dân quá mức — để dân nghỉ ngơi nhiều hơn.
Hoàng hậu sau này sẽ ở lại trong cung làm Thái hậu. Tất cả phi tần từ bậc “phu nhân” trở xuống đều được về quê, đoàn tụ cùng gia đình. Thời gian để tang vốn là 9 tháng, bây giờ rút còn 15 ngày, các thời hạn khác cũng giảm dần theo đó.
Không cấm cưới hỏi, ma chay trong dân gian.
Sau 3 ngày quốc tang, mọi việc coi như kết thúc.”
Bạn thấy đấy, di chiếu của Hán Văn Đế về hậu sự đã cân nhắc rất chu đáo cho dân chúng.
Hán Cảnh Đế cơ bản tiếp nối chính sách dưỡng dân, an quốc của Văn Đế, cùng nhau tạo dựng nên một thời kỳ cực thịnh.
Theo ghi chép trong Sử ký – Bình chuẩn thư, khi Hán Cao Tổ mới lên ngôi, đến 4 con ngựa trắng kéo xe cũng tìm không ra. Vậy mà đến thời Văn – Cảnh, trâu ngựa đầy đồng.
Dân đi dự tiệc, nếu chỉ cưỡi ngựa cái thì bị chê cười. Lương thực trong kho chất đầy, đủ dùng cho nhiều năm không hết.
Nhưng Lão Tử từng nói:
“Phúc là nơi nương náu của họa, họa là nơi ẩn chứa của phúc.”
Thế gian vốn có quy luật tương sinh tương khắc.
Ẩn sau bức tranh phồn vinh rực rỡ ấy, một cuộc khủng hoảng lớn đang âm thầm hình thành…
Khủng hoảng đó là gì?
Mời bạn đọc tiếp chương sau.
