Khi Giả Nghị viết bài Trị An Sách, thì Lưu Trường vừa mới qua đời, còn ba năm trước đó đã xảy ra sự biến tạo phản của Lưu Hưng Cư. Vì vậy, Giả Nghị cho rằng dù là chư hầu đồng tộc hay khác họ, nếu thế lực quá mạnh thì đều sẽ trở thành mối đe dọa đối với trung ương. Hệ quả là: trung ương nghi ngờ chư hầu có ý mưu phản, còn chư hầu thì lại lo sợ trung ương kiếm cớ để tiêu diệt mình. Sự nghi kỵ lẫn nhau giữa trên và dưới như vậy đã gây ra không ít tai họa. Đối với các nước chư hầu là như thế, mà đối với các đại thần trong triều cũng đâu có khác gì.
Cái gọi là “trên dưới nghi kỵ lẫn nhau” mà Giả Nghị nêu ra, chính là nguyên nhân dẫn đến nhiều cuộc tạo phản của các vương gia khác họ. Năm xưa, Bành Việt và Anh Bố phản bội Hạng Vũ; Hàn Vương Tín và Lư Oản phản bội Lưu Bang; Anh Bố sau đó cũng tạo phản… tất cả đều là hậu quả của sự nghi kỵ giữa trung ương và chư hầu.
Tình trạng này vẫn tiếp diễn trong thời Văn Cảnh, ví như trường hợp của Chu Bột. Trong loạn chư Lữ, Chu Bột là đại công thần bình loạn, vì thế Hán Văn Đế rất tôn trọng ông – thậm chí có phần kiêng dè. Mỗi lần vào triều, Văn Đế đều cư xử với Chu Bột một cách rất khách khí. Sau buổi thiết triều, lẽ ra hoàng đế phải là người rời khỏi điện trước, rồi các đại thần mới lui, nhưng Văn Đế lại nhường Chu Bột đi trước, hơn nữa còn đứng lại nhìn theo cho đến khi Chu Bột khuất bóng mới quay đi.
Khi ấy, bên cạnh Văn Đế có một viên thị vệ tên là Viên Áng – cũng là nhân vật nổi danh trong sử sách. Viên Áng hỏi Hán Văn Đế:
– Bệ hạ thấy Chu Bột là người thế nào?
Văn Đế đáp:
– Là trung thần bảo vệ xã tắc, giang sơn nhà họ Lưu ta trông cậy vào ông ấy.
Viên Áng liền thưa:
– Thưa không phải. Chu Bột không phải là “xã tắc chi thần”, cùng lắm chỉ có thể gọi là “công thần” mà thôi. Vì “xã tắc chi thần” là người có thể vì giang sơn xã tắc mà hy sinh. Nhưng khi Lữ hậu làm loạn, Chu Bột lúc đó giữ chức Thái úy – danh nghĩa là Tổng tư lệnh tam quân – nếu thật sự trung thành với xã tắc, thì lẽ ra lúc ấy ông ta đã có thể ra tay bình loạn. Thế nhưng ông ta không làm gì cả, mãi đến khi các đại thần khác cùng hành động, ông ta chỉ là người đang đúng vị trí mà làm đúng việc lúc đó mà thôi. Vì vậy, ông ta chỉ là công thần chứ không phải xã tắc chi thần.
Bây giờ Chu Bột tỏ ra kiêu ngạo trước mặt bệ hạ, mà bệ hạ lại khiêm nhường quá mức, điều đó đã làm đảo lộn tôn ti quân – thần. Thần cho rằng cách làm ấy của bệ hạ là không thỏa đáng.
Hán Văn Đế nghe xong cảm thấy có lý, từ lần đó, sau này khi gặp Chu Bột thì bắt đầu giữ đúng dáng vẻ của một hoàng đế. Chu Bột thấy vậy thì có phần sợ hãi, cũng rất nghi hoặc. Sau đó hỏi ra mới biết là do Viên Áng đã ngầm “giở trò”, Chu Bột liền nổi giận, lúc hạ triều thì mắng Viên Áng rằng:
– Ta với anh ngươi là bạn bè thân thiết, thế mà ngươi lại đi nói xấu ta sau lưng!
Viên Áng không xin lỗi, cũng chẳng biện minh.
Sau đó, Chu Bột được phong làm Hữu thừa tướng, được ban thưởng 5.000 cân vàng, thực ấp mười nghìn hộ. Nhưng ông làm tể tướng chỉ hơn một tháng thì có người đến khuyên:
– Ngài tốt nhất là nên từ chức đi thì hơn.
Vì ngài là tổng tư lệnh tam quân, nắm binh quyền; nay lại làm tể tướng – là đứng đầu chính phủ. Hoàng thượng còn trẻ, mà ngài thì tuổi cao, công lao lại lớn: vừa có công khai quốc, vừa có công phò tá lên ngôi, thế nên dễ rơi vào thế “công cao át chủ”, như vậy là nguy hiểm.
Nghe lời đó, có lẽ Chu Bột liền nhớ đến kết cục của Hàn Tín, nên lập tức tâu với Văn Đế: – Thần xin từ chức.
Văn Đế gật đầu đồng ý, vậy là Chu Bột từ quan.
Khoảng hơn một năm sau, tả thừa tướng khi ấy là Trần Bình lâm bệnh qua đời. Hán Văn Đế lại triệu Chu Bột vào triều, phong ông tiếp tục làm thừa tướng thêm hơn mười tháng nữa.
Hán Văn Đế ban lệnh rằng: tất cả các chư hầu sau khi được phong nên trở về đất phong của mình để cai quản. Chu Bột là Giáng hầu, đất phong nằm ở quận Hà Đông.
Như ta đã biết, vào thời Lưu Bang phong vương và phong hầu: các nước chư hầu cấp vương thì đất rộng, ít nhất cũng là một quận; còn chư hầu cấp hầu thì đất nhỏ, chỉ cỡ một huyện – cho nên chư hầu cấp hầu ít có khả năng làm phản.
Sau khi Chu Bột trở về đất phong, trong lòng luôn bất an, sợ rằng hoàng thượng không còn tín nhiệm mình nữa. Mỗi lần thái thú và đô úy quận Hà Đông đến tuần tra đều phải ghé thăm Giáng hầu, vì địa vị của ông vẫn rất cao.
Nhưng mỗi lần Chu Bột ra tiếp kiến các quan lại, ông đều mặc giáp sắt, mang theo vũ khí. Người ta nhìn thấy thì thấy rất kỳ lạ: “Tại sao lúc nào ông ấy cũng mặc quân phục thế này?”
Cuối cùng, có người dâng biểu cáo tội ông, nói với Hán Văn Đế rằng:
– Chu Bột mỗi lần tiếp kiến thái thú và đô úy đều mặc giáp trụ, chẳng lẽ có ý đồ tạo phản?
Văn Đế cũng cảm thấy mơ hồ, không rõ thật giả ra sao, bèn nói:
– Vậy thì giao cho Đình úy xét xử đi.
Thế là Chu Bột bị bắt giam, tống vào ngục.
Chu Bột vốn là người vụng về trong ăn nói. Trong Sử ký có chép truyện Chu Bột, kể rằng ông đối với nho sinh thường tỏ thái độ khó chịu, hay nói bốn chữ: “Xúc vi ngã ngữ” – nghĩa là “Nói thẳng cho ta nghe đi!”. Ông không phải là người học rộng, lời lẽ thô vụng, không biết uyển chuyển, lại càng không giỏi biện hộ cho chính mình.
Vì vậy, khi bị thẩm vấn trong ngục, Chu Bột ấp úng không nói được gì, càng nói không trôi chảy thì người ta lại càng nghi ông có điều giấu giếm.
Đến đường cùng, Chu Bột bèn lấy ra một nghìn cân vàng để hối lộ ngục tốt, ông nói: Ta hết đường rồi, ngươi giúp ta một kế.
Ngục tốt nói với ông rằng: “Hãy dựa vào công chúa để làm bằng chứng”.
Ý là: con trai của Chu Bột là Chu Thắng Chi, đã cưới con gái của Hán Văn Đế – tức là phò mã, là thông gia với hoàng thất.
Thế là Chu Bột bèn cho người nhờ vả công chúa, đồng thời dùng tiền bạc hối lộ những người thân cận bên cạnh Văn Đế để họ nói đỡ cho mình.
