Trong hồi trước, chúng ta đã chứng kiến cuộc tranh luận nảy lửa nơi triều đình nhà Hán: liệu việc Thành Thang phạt Kiệt, Vũ vương phạt Trụ có phải chính danh hay chẳng? Vấn đề tưởng như chỉ là ôn lại cố sự, nhưng thực chất lại chạm tới căn cơ của thiên hạ. Hán Cảnh Đế lâm vào thế tiến thoái lưỡng nan, đành khép lại cuộc biện luận.
Vậy thì ai mới có thể đưa ra một lời giải thỏa đáng cho vấn đề này? Chính là Đổng Trọng Thư, trong Thiên nhân tam sách, ông đã đưa ra câu trả lời trọn vẹn. Tóm gọn lại trong bốn chữ: “Quân quyền thần thụ” (tức là: quyền của vua do Trời ban).
Người hiện đại thường nghĩ “quân quyền thần thụ” chỉ là cách mà các hoàng đế thần thánh hóa quyền lực, để thiên hạ không dám chống lại. Nhưng kỳ thực không phải thế. Nếu nhìn đầy đủ khái niệm này, nó giống như một đồng tiền có hai mặt. “Quân quyền thần thụ” đồng thời đặt ra một vấn đề: nếu ngôi vị đã là do mệnh trời ban cho, thì lẽ nào vương triều ấy phải truyền nối ngàn thu vạn đại, vĩnh viễn không mất ư?
Đổng Trọng Thư đã phủ định điều đó.
Ông nêu ra rằng: một triều đại có thể kéo dài hay không, phải xem quốc quân có làm được bốn điều này hay không, đó là: “pháp thiên lập đạo, phổ ái vô tư, bố đức thi nhân, thiết nghĩa lập lễ.”
Nói một cách dễ hiểu thì tức là: một vị quân vương phải có tâm chính, người chính, thì mới có thể chấn chỉnh triều đình, ngay thẳng trăm quan, dẫn dắt vạn dân, và làm gương cho bốn phương. Chỉ như vậy mới xứng làm minh quân.
Vì thế, “quân quyền thần thụ” không chỉ xác lập tính thần thánh, tính hợp pháp và quyền uy của ngôi vua, mà đồng thời cũng vạch ra giới hạn của nó. Bởi lẽ, Trời ban cho hoàng đế vương quyền, đó không phải để thỏa mãn dục vọng cá nhân, mà là để ngươi lấy nhân chính mà phổ biến ân đức của Trời tới muôn dân, đem lại lợi ích cho bá tánh. Nếu hoàng đế mà đi ngược lại trách nhiệm mà Thượng Thiên đã trao cho ngôi vị quân vương, thì vương triều ấy có thể — và cũng nên — bị lật đổ.
Cho nên, “quân quyền thần thụ” thực chất vừa là khẳng định sự thiêng liêng của vương quyền, vừa là khẳng định tính hữu hạn của nó.
Yêu cầu mà Đổng Trọng Thư đặt ra đối với cách trị quốc của hoàng đế lại rất giống với tinh thần trong Tuyên ngôn Độc lập của nước Mỹ. Chúng ta đều biết, mở đầu bản tuyên ngôn có câu: “Mọi người sinh ra đều bình đẳng, Tạo hóa đã ban cho họ những quyền bất khả xâm phạm, trong đó có quyền được sống, quyền tự do và quyền mưu cầu hạnh phúc.”
Sau đó lại có đoạn rằng: “Nếu một chính phủ xâm phạm những quyền ấy của dân, thì nhân dân có quyền nổi dậy lật đổ nó, lập nên một chính phủ mới.”
Trong Thiên nhân tam sách, Đổng Trọng Thư cũng nói: nếu hoàng đế đạo đức bại hoại, tàn hại lê dân, làm điều xấu xa, thì người dân phải đứng lên phế bỏ ông ta. Nhìn từ góc độ này, một vương triều vừa phải chịu sự ràng buộc của Thiên mệnh, vừa phải chịu sự ràng buộc của lòng dân.
Nhiều người cho rằng hoàng đế trong truyền thống Trung Hoa chỉ là kẻ độc tài, cách hiểu ấy thật sai lầm. Bởi vì toàn bộ nội hàm của khái niệm “quân quyền thần thụ” vốn đã đặt ra giới hạn cho vương quyền. Nó rất giống với Đạo luật Nhân quyền mà châu Âu ban hành khi Cách mạng Vinh Quang nổ ra ở thế kỷ XVII, chỉ khác ở chỗ: người châu Âu dùng hiến pháp để ràng buộc quân vương, còn người Trung Hoa thì dùng Thiên đạo để kiềm chế vương quyền — đồng thời cũng dựa vào lòng dân để hạn chế quyền lực ấy.
Bởi vậy, có thể nói xã hội phong kiến truyền thống Trung Hoa không phải một xã hội chuyên chế tuyệt đối, lại càng không phải một xã hội cực quyền, mà thực chất là một hình thái “quân chủ lập hiến” — một xã hội quân chủ có giới hạn và ràng buộc rõ rệt đối với vương quyền.
