Xuân thu Chiến quốc (37) Người xưa dùng Lễ để ước thúc đạo đức

Tác giả: Thiên Phong | Cập nhật: 08/05/2024
Danh mục: Huyền Sử

Sau khi nhà họ Trí bị diệt, ba nhà Hàn – Triệu – Ngụy phân chia đất đai của Trí gia, đây là câu chuyện “tam gia phân Tấn” nổi tiếng trong lịch sử. Năm 403 TCN, ba gia tộc đó nhận mệnh lệnh của Chu Thiên tử, được thăng chức từ Đại phu trở thành Chư hầu.

Tư Mã Quang khi nói về thất bại của nhà họ Trí, đã từng nói một câu: “Trên thế gian có 4 loại người. Người thứ nhất là tài đức vẹn toàn, người như vậy gọi là Thánh nhân. Người thứ hai là đức hạnh rất lớn nhưng tài năng thấp hơn đôi chút, người này gọi là quân tử. Người thứ ba là có đức hạnh nhưng tài năng kém xa, người này gọi là người ngốc. Còn người thứ tư có có tài năng rất lớn nhưng đức hạnh rất kém, người như thế gọi là tiểu nhân”.

Việc quản lý quốc gia, nếu tìm được Thánh nhân và quân tử là tốt nhất. Nhưng nếu không tìm được quân tử, thì thà chọn người ngốc còn hơn chọn kẻ tiểu nhân. Bởi vì người ngốc năng lực thấp, mà cho dù đạo đức của anh ta có không tốt đi nữa, thì cũng không thể làm thành chuyện hại người vì năng lực quá kém. Giống như chó nhỏ mới sinh không thể cắn người, dùng tay có thể khống chế được. Nhưng nếu chọn người có đạo đức bại hoại mà năng lực lại rất mạnh, thế thì chẳng khác nào hổ mọc thêm cánh. Khi đó sẽ không có biện pháp nào khống chế được anh ta.

Chúng ta thấy trong lịch sử có rất nhiều hạ thần khiến quốc gia diệt vong, ví như Bá Bĩ. Bá Bĩ không phải là không có tài năng, ông là một người rất nhạy bén, rất hiểu tâm lý người khác. Ông biết cách nói như thế nào để Phù Sai hài lòng vui vẻ, cũng biết làm thế nào để thuyết phục Ngô vương. Ngôn từ của ông rất sắc sảo, nắm rất chắc tâm lý của những người mà mình nói chuyện… Người như thế thật sự là một con người tài hoa, chỉ có điều là tài hoa ấy dùng không đúng chỗ.

Tư Mã Quang nhìn nhận, thất bại của Trí Bá Dao là do ông ta là một kẻ tiểu nhân. Năng lực của Trí Bá Dao rất lớn, nhưng đạo đức lại rất sai kém, bại hoại. Nhà họ Trí vì thế mà gặp đại họa diệt vong, đây cũng là kết quả khi phụ thân của Trí Bá Dao chọn người kế vị, đã coi trọng tài năng hơn đức hạnh. Trí Bá Dao thất bại là do sự tham lam và kiêu ngạo của ông ấy, một gia tộc lớn vì thế mà diệt vong. Việc Thiên tử nhà Chu chấp nhận cho “tam gia phân Tấn” cũng là một quyết định sai lầm, quyết định này đã châm ngòi thời kỳ Chiến Quốc đầy biến loạn.

Tư Mã Quang khi đàm luận đến “Lễ” có đề cập đến một ví dụ. Ông nói, Tấn Văn Công thời Xuân Thu Ngũ Bá từng lập nhiều công lao cho nhà Chu. Hơn nữa, Tấn Văn Công lại mang cùng họ với Chu Thiên tử, là họ Cơ, cho nên Chu Thiên tử gọi Tấn Văn Công là thúc. Chu Thiên tử hỏi Tấn Văn Công: “Thúc à, thúc lập nhiều công lao như thế cho tôn thất nhà Chu, thúc muốn được thưởng như thế nào?”. Tấn Văn Công nói: “Ta muốn được ‘toại táng’”.

“Toại táng” là gì? Theo lễ tiết thời Xuân Thu, sau khi Chư hầu chết thì đào một cái huyệt, rồi đặt quan tài vào trong huyệt đó. Còn nếu Chu Thiên tử băng hà thì ngoài mộ thất, phải đào thêm một đường hầm thông đến mộ thất. Trước tiên, đặt quan tài ở cửa vào đường hầm, sau đó khiêng quan tài thông qua đường hầm để đi đến mộ thất, nghi lễ này gọi là “toại táng”. 

Cũng chính là nói, sau khi Tấn Văn Công mất, ông muốn được an táng theo nghi lễ của Thiên tử. Chu Thiên tử đã trả lời với ông rằng: “Đây là việc trái lễ. Thúc phải tôn trọng Chu lễ và quyền uy của Thiên tử. Đằng này, chú một mặt tôn trọng Chu lễ, mặt khác lại muốn làm một việc vượt quá lễ, con làm sao đồng ý được. Nếu thúc muốn vượt quá lễ, hà tất phải hỏi con. Vì biên cương nước Tấn rộng như thế, chú muốn chôn ở đâu thì chôn ở đó, chú muốn dùng nghi thức gì thì dùng nghi thức đó, vì sao cần con phê chuẩn làm gì?”. 

Tấn Văn Công nghe xong, rốt cuộc cũng không dám dùng “toại táng”. Bởi vì ông vẫn phải tôn trọng “Lễ”.

Tư Mã Quang trong “Tư trị thông giám” viết rằng: “Trên thực tế, ‘lễ’ khởi tác dụng trong việc đặt định danh phận và ước thúc giữa quân chủ và bề tôi.Thời xưa, từng có người cũng từng lập nhiều công lao cho quân vương, ông nói với vua rằng: “Thần không hy vọng thưởng bất cứ đất đai hay của cải nào, thần chỉ mong được một dải ‘hồng anh’”.

“Hồng anh” là gì? Đây là một tiêu chí chỉ giới quý tộc quá khứ mới có, nó là cái dàm treo trên cổ ngựa, để thể hiện địa vị xã hội, tượng trưng cho thân phận. Thời đó, Khổng Tử từng nói: “Cho một người bao nhiêu tiền cũng được, nhưng không thể cho anh ta ‘hồng anh’”. Vì sao như vậy? Bởi vì nếu dân thường thì không thể dùng nghi lễ của quý tộc.

Tư Mã Quang rất coi trọng lễ, ông thậm chí cho rằng “lễ” là điều kiện cơ bản nhất để duy hộ an định xã hội, chỉ cần lễ không hoại, xã hội có thể phát triển tiếp tục. Ông thậm chí còn có một cách nói có phần cực đoan, ông nói: “Nếu quân vương nhà Hạ và Thương có thể giữ gìn lễ, thì sẽ không bị lật đổ”. 

Cách nói này trên thực tế có tính cục hạn lớn, vì khi Chu Công, là công thần khai quốc nhà Chu, đã định ra lễ nhạc. Mà lễ nhạc không phải là khiến mọi người giữ những quy phạm mang tính cố định, mà bản chất là để ước thúc hành vi và đạo đức con người.

Chiến Quốc Thất hùng gồm các nước: Tần, Hàn, Triệu, Ngụy, Yên, Tề, Sở. Nước Tấn đã phân thành ba nước trong Thất hùng. Sự kiện “tam gia phân Tấn” là bắt đầu cho việc nước Tần thống nhất Trung Nguyên. 

Vì như ta thấy trên bản đồ, nước Tần nằm ở cực tây của Trung Quốc thời đó, phía đông tiếp giáp với nước Tấn. Nếu nước Tấn không chia ba, nước Tần sẽ không bao giờ chiến thắng được nước Tấn, bởi vì khi đó Tần quốc tương đương đối đầu với liên quân ba nước. Sau khi nước Tấn bị chia làm ba, thực lực mỗi nhà đều yếu đi so với khi còn là một nước, điều này tạo cơ hội cho việc nước Tần lần lượt đánh hạ ba nhà.

Nhưng năm 403 TCN, nước Tần không phải là quốc gia hùng mạnh. Quốc gia mạnh nhất lúc đó là Ngụy, vậy thì vì sao Ngụy quốc biến thành lớn mạnh, mà sau lại trở nên suy yếu? Chúng tôi sẽ kể tiếp câu chuyện trong phần tiếp theo. Cảm ơn các bạn đã theo dõi video này, xin chào tạm biệt và hẹn gặp lại.


Có thể bạn quan tâm:

Bình luận

{"email":"Email address invalid","url":"Website address invalid","required":"Required field missing"}