Trong lần Vệ Thanh xuất binh chinh phạt hung nô, ngay khi do thám được vị trí của Thiền vu, Vệ Thanh không lập tức xuất binh, mà phái Lý Quảng dẫn quân đi vòng sang cánh phải. Vệ Thanh cho Công Tôn Ngao làm tiền tướng quân, trực tiếp tấn công Hung Nô.
Sau khi nhận được mệnh lệnh, Lý Quảng vô cùng phẫn nộ. Ông nói: “Từ khi ta nhập ngũ, cả đời chinh chiến với Hung Nô. Nếu có thể tìm thấy Thiền vu, ta nhất định sẽ thân chinh liều chết quyết chiến cùng hắn.”
Nhưng Vệ Thanh lại hạ lệnh rất nghiêm khắc, vì cũng do Hán Vũ đế căn dặn. Vệ Thanh kiên quyết bắt Lý Quảng cùng Triệu Thực Kỳ phải đi vòng từ hướng Đông.
Lý Quảng giận dữ, không thèm cáo biệt với Vệ Thanh, ông tự dẫn quân xuất phát, kết quả là lạc đường. Trận này, Vệ Thanh đánh bại được chủ lực của Thiền vu, Thiền vu Hung Nô phải bỏ chạy, toàn quân tan rã. Còn Lý Quảng vì không đến kịp thời, không lập được công, mà còn phải chịu tội theo quân pháp. Theo luật nhà Hán, ai lỡ hẹn binh thời thì phải bị xử chém.
Sau đó, khi Vệ Thanh hợp quân trở lại với Lý Quảng, ông cho người điều tra việc Lý Quảng đi lạc để chuẩn bị tấu báo lên Hán Vũ Đế. Bởi vì hành quân vùng phía bắc hiểm trở, nếu vì đi lạc đường mà không đến kịp, thì có thể giảm nhẹ tội và miễn tội chết cho Lý Quảng.
Thế nhưng Lý Quảng kiên quyết không chịu khai, ông vẫn giận Vệ Thanh về việc đã không cho ông làm tiên phong đánh hung nô, bỏ mất cơ hội lập công. Không còn cách nào khác, Vệ Thanh cho người bắt Lý Quảng phải theo quân pháp làm bút lục, ghi khẩu cung.
Lý Quảng bi phẫn, ông nói một đoạn đầy đau đớn:
“Cả đời ta đã đánh hơn bảy mươi trận. Năm nay ta đã ngoài sáu mươi tuổi. Đây là cơ hội duy nhất để ta trực diện giao chiến với Thiền vu Hung Nô, vậy mà Đại tướng quân lại điều ta sang cánh phải, rồi ta lại lạc đường. Há chẳng phải là ý trời sao? Quân sĩ dưới trướng ta không có lỗi, tất cả đều do ta. Ta mang tước hai ngàn thạch, sao còn mặt mũi để cho bọn tiểu lại cầm bút mực thẩm vấn? Ta không thể chịu nổi.”
Nói xong, Lý Quảng rút kiếm tự vẫn.
Lý Quảng nhập ngũ từ năm Hán Văn Đế thứ 14 (tức năm 166 TCN), đến trận Mạc Bắc (năm 119 TCN) thì tự vẫn. Trải qua 47 năm chinh chiến, đánh hơn bảy mươi trận, thế mà suốt đời không được phong hầu. Cuối cùng, chỉ vì một lần bị điều đi gấp mà lạc đường, không những mất cơ hội phong hầu, mà còn mất cả tính mạng.
Trong Sử ký chép rằng khi nghe tin Lý Quảng mất, không chỉ binh sĩ mà cả dân thường về sau, bất kể có quen biết hay không, họ đều khóc thương ông. Bởi họ đều biết rằng suốt bao năm qua, chính vị tướng quân này đã liều mình giúp họ chống lại Hung Nô, giữ cho biên cương yên ổn.
Tư Mã Thiên cuối cùng còn viết một câu ngạn ngữ rằng: “Đào lý bất ngôn, hạ tự thành khê.” Nghĩa là: cây đào cây lý tuy không biết nói, nhưng dưới gốc cây tự nhiên có người qua lại mà thành lối mòn, bởi trái đào trái lý ngọt lành hấp dẫn người đời. Cái ngọt của cây cỏ có thể lôi cuốn khách qua đường, mà cũng có thể dùng để ví với tấm lòng, nhân cách của Lý tướng quân.
Tư Mã Thiên vốn rất đồng cảm với Lý Quảng, bởi ông từng đứng trước lựa chọn giữa ô nhục và cái chết. Lý Quảng chọn tự sát, còn Tư Mã Thiên chọn chịu nhục để sống. Chính từ trải nghiệm bản thân ấy, Tư Mã Thiên lại càng cảm thương Lý Quảng, vừa tiếc nuối, vừa xót xa cho lựa chọn của Lý tướng quân.
Thật ra, Lý Quảng không nhất thiết phải chết, bởi ông hoàn toàn có thể dùng tiền để chuộc mạng – chính ông trước đây cũng từng làm vậy. Thế thì tại sao Lý Quảng phải tự vẫn? Có thể nói, cái chết của Lý Quảng bắt nguồn từ tuyệt vọng, bởi ông hiểu rằng mình vĩnh viễn không còn cơ hội được phong hầu, nên phẫn uất mà tự vẫn.
Ngẫm lại, chúng ta lại thấy dục vọng của con người đang làm hại chính họ. Lý Quảng có thể không được phong hầu, nhưng ông vẫn là người có tước vị cao, vẫn có thể hưởng vinh hoa phú quý trọn đời. Chỉ cần coi nhẹ dục vọng thì cuộc đời sau này sẽ an ổn. Nhưng Lý Quảng vì không được phong hầu nên tuyệt vọng, phẫn uất rồi tự vẫn. Ông cảm thấy tuyệt vọng, nhưng thực tế thì cuộc đời của ông khi ấy không hề bị dồn vào đường cùng, chỉ là Lý Quảng “cảm thấy” như vậy mà thôi.
Hán Vũ đế cho rằng Lý Quảng là người Số kỵ, tức là thường không gặp may mắn. Thế nhưng, việc Lý Quảng suốt đời không được phong hầu có thực sự chỉ là vì số mệnh xấu hay không? Nếu đọc kỹ “Lý tướng quân liệt truyện”, ta sẽ thấy tuy ông rất tốt với binh sĩ, nhưng cũng có hai việc không mấy quang minh lỗi lạc.
Việc thứ nhất là lần đầu tiên ông bị giáng làm thường dân. Có lần đi săn gần Ba Lăng (đây là khu vực lăng mộ Hán Văn Đế), lúc trở về thì trời đã tối. Khi đi ngang Ba Lăng, viên quan giữ lăng là Ba Lăng úy, đã chặn ông lại rồi hỏi: “Kẻ đến là ai mà dám đi qua lăng tẩm của Văn Đế vào ban đêm?”
Người theo hầu Lý Quảng trả lời:
“Đây là cựu tướng quân Lý Quảng.”
Ba Lăng úy nghiêm mặt nói:
“Chớ nói là cựu tướng quân, cho dù là đương nhiệm tướng quân cũng không được phép đi lối này.”
Thế rồi ông ta giam Lý Quảng lại tại một cái đình nhỏ bên đường, để qua đêm.
Sau này, khi Lý Quảng được bổ nhiệm làm Thái thú Hữu Bắc Bình, ông bèn xin Hán Vũ Đế cho viên quan Ba Lăng úy kia về dưới trướng mình, và được chấp thuận. Nhưng ngay khi Ba Lăng úy tới nhậm chức, Lý Quảng liền giết ông ta.
Điều này cho thấy Lý Quảng vốn ôm hận rất nặng. Ba Lăng úy mặc dù đã đắc tội với Lý Quảng, nhưng cũng chẳng qua chỉ là kẻ thi hành quốc pháp, họ theo đúng luật mà làm. Dẫu không được trọng thưởng thì cũng chẳng đến nỗi phải mất mạng. Vậy mà Lý Quảng ra tay giết chết, đó quả thực là một việc làm rất tệ hại.
Còn một chuyện nữa: có lần Lý Quảng gặp một người xem tướng tên là Vương Sóc. Ông hỏi Vương Sóc: “Cả đời ta luôn mong được phong hầu, nhưng mãi vẫn chưa có cơ hội. Ông có thể xem giúp ta, rốt cuộc vì sao ta không thể được phong hầu không?”
Vương Sóc nhìn tướng mạo Lý Quảng rồi hỏi lại:
“Ngài có từng làm điều gì khiến bản thân vô cùng hối hận hay không?”
Lý Quảng đáp:
“Có. Năm xưa có khoảng tám trăm người Khương tới xin hàng. Ta đã nhận cho họ đầu hàng, nhưng rồi lại giết sạch. Cho đến nay mỗi lần nhớ lại, ta vẫn vô cùng hối hận.”
Vương Sóc liền nói:
“Người ta đã đầu hàng mà ngài còn giết hết, đó là điều đại bất cát. Vì vậy mà cả đời này ngài sẽ không thể nào được phong hầu.”
Cho nên, việc Lý Quảng không được phong hầu, không hẳn chỉ do vận số không may, mà quả thật vì ông đã làm những việc tổn hại âm đức quá lớn.
Trước đây ta từng nhắc chuyện Vệ Thanh và Chu Á Phu được phong hầu. Với những người có số mệnh được phong hầu, thì có đẩy ra cũng không thoát. Còn Lý Quảng là người có số mệnh định là không thể phong hầu, thì có tranh giành cũng chẳng được.
Vậy nên, số phận vốn có định số. Nếu không thể thay đổi mệnh số, thì tốt hơn hết hãy thay đổi thái độ của mình đối với mệnh số. Nếu khi lạc đường và bị Vệ Thanh xét hỏi, Lý Quảng có thể nghĩ rằng đó không phải do Vệ Thanh bất công, mà chính là quả báo cho việc ông đã vô cớ giết tám trăm người Khương năm xưa, thì có lẽ ông đã không phẫn uất mà tự sát, cũng không mang trong lòng nhiều oán hận với Hán Vũ Đế và Vệ Thanh đến vậy.
Tuy cái chết của Lý Quảng có liên quan phần nào đến Vệ Thanh, nhưng cũng không thể oán trách Vệ Thanh quá nhiều. Bấy giờ, nơi đại quân đi qua, nước uống và cỏ cho ngựa đều khan hiếm, không đủ cho toàn quân. Vì thế, họ buộc phải phân tán binh lực. Việc cử một cánh quân đi vòng đường khác là điều bất đắc dĩ. Chỉ có điều, người được chọn để đi vòng lại chính là Lý Quảng – mà đó cũng là thánh chỉ từ triều đình, Vệ Thanh chỉ làm theo mệnh lệnh mà thôi.
Thực ra, Vệ Thanh là một người rất hiền hậu, nhân ái và khiêm nhường. Lý Quảng có một người con tên là Lý Cảm, đã theo Phiêu kỵ tướng quân Hoắc Khứ Bệnh chinh chiến lập công, được phong Quan Nội hầu. Nhưng Lý Cảm vẫn ôm hận trong lòng, cho rằng chính mệnh lệnh của Vệ Thanh đã khiến cha mình tự sát. Một lần nọ, Lý Cảm thậm chí đã ra tay đánh bị thương Đại tướng quân Vệ Thanh – đó là tội khi quân.
Vậy mà Vệ Thanh, dù bị thương, vẫn không hé nửa lời, cố tình che giấu cho Lý Cảm, cũng không hề xử phạt. Thử hỏi, một đại tướng mà có được tấm lòng bao dung đến thế, thật không dễ gì có được. Nhưng Hoắc Khứ Bệnh thì không thể chịu nổi. Khi biết cậu mình là Vệ Thanh bị Lý Cảm hành hung, Hoắc Khứ Bệnh giận dữ không chịu nổi. Một lần nhân lúc đi săn cùng Hán Vũ Đế và Lý Cảm, Hoắc Khứ Bệnh đã giương cung bắn chết Lý Cảm chỉ bằng một mũi tên.
Ôi, con người với con người. Sao không thể sống hòa đồng cùng nhau, mà cứ ôm mối hận thù như vậy. Quả đúng với câu: Oan oan tương báo không thể nào dứt. Nếu Lý Cảm có thể rộng lượng bỏ qua mối hận này, thì vẫn có thể sống hưởng phúc trọn đời, chẳng phải tốt sao!
Sau khi Lý Cảm bị Hoắc Khứ Bệnh bắn chết, Hán Vũ Đế biết rõ ân oán và nguyên do trong chuyện này, hiểu rằng cái chết của Lý Cảm là do hắn từng đánh trọng thương Vệ Thanh. Nhưng đối với gia quyến Lý Cảm, Hoàng đế chỉ bảo rằng Lý Cảm bị hươu húc chết mà thôi.
Trong những tập trước, chúng tôi đã kể về những cuộc chiến giữa Đại Hán và Hung Nô, cùng những danh tướng kiệt xuất như: Vệ Thanh, Hoắc Khứ Bệnh, và Lý Quảng. Đồng thời, ta cũng đã bàn đến ba trận quyết chiến chiến lược quan trọng nhất giữa Hán và Hung Nô: trận Hà Nam, trận Hà Tây và trận Mạc Bắc. Trong đó, chiến thắng Hà Tây đã loại bỏ mối đe dọa Hung Nô đối với Tây Vực, mở thông hành lang Hà Tây. Đây là sự kiện có ảnh hưởng lịch sử vô cùng sâu xa: khiến sứ giả và thương nhân nhà Hán có thể đi qua hành lang Hà Tây để đến Tây Vực và Trung Đông, hàng hóa và văn hóa nhà Hán từ đó mà lan tỏa sang Tây Á, châu Âu và Bắc Phi.
Vậy thì, ai là người đã Tây chinh vạn dặm, mở ra con đường thông tới Tây Vực? Xin mời xem chương sau.
