Vào tháng Mười năm 206 trước Công nguyên, Lưu Bang tấn công vào Hàm Dương, Tần vương Tử Anh đầu hàng, nước Tần diệt vong. Theo thỏa thuận giữa các chư hầu trước mặt Sở Hoài Vương, ai tiến vào Quan Trung trước sẽ được xưng vương ở đất Tần.
Để có thể trở thành Tần Vương, Lưu Bang đã phong tỏa cung điện và kho tàng ở Hàm Dương, rồi lui quân về Bá Thượng, không nhận lễ vật cảm tạ từ dân chúng đất Tần, đồng thời cùng nhân dân lập ra “Ước pháp tam chương” – nhờ đó mà được lòng dân sâu sắc.
Thế nhưng, ông cũng đã làm một việc dại dột khiến bản thân rơi vào tình thế hiểm nghèo.
Lưu Bang để có thể xưng vương ở Quan Trung, đã chuẩn bị đầy đủ về mặt chính trị và cũng giành được sự ủng hộ của dân chúng đất Tần. Tuy nhiên, ông lại đưa ra một nước cờ sai lầm.
Lưu Bang cho rằng Quan Trung dễ thủ khó công, chỉ cần đóng cửa ải Hàm Cốc lại thì có thể ngăn được Hạng Vũ bên ngoài. Lúc ấy, có người báo với Lưu Bang rằng: nghe nói tướng Tần là Chương Hàm – người đã đầu hàng Hạng Vũ – nay đã được phong làm Ung Vương. Ai cũng biết kinh đô cũ của nước Tần xưa từng đặt ở đất Ung, cho nên việc Chương Hàm được phong làm Ung Vương, hàm ý rằng ông ta sẽ trở về đất Tần để làm Tần Vương.
Lưu Bang đương nhiên không thể chấp nhận sắp đặt như thế, nên đã lập tức đóng chặt cửa ải Hàm Cốc.
Chúng ta có thể tưởng tượng phản ứng của Hạng Vũ khi nghe tin này – chắc chắn là nổi trận lôi đình.
Có những người nổi dậy chống Tần, họ chỉ cần được phong vương ở một vùng là đã mãn nguyện. Ví như Võ Thần và Hàn Quảng – hai người từng theo Trần Thắng, Ngô Quảng khởi nghĩa – một người xưng là Triệu Vương, một người xưng là Yên Vương, rồi họ sống an phận. Nhưng Hạng Vũ thì không như vậy.
Hắn nhất định phải báo thù cho nước Sở và cho gia tộc.
Thù nước, là việc nước Sở thời Chiến Quốc từng bị Tần tiêu diệt. Còn thù nhà là vì ông nội của hắn – đại tướng của Sở là Hạng Yên – đã bị quân Tần tiêu diệt, và ngay cả chú ruột là Hạng Lương cũng tử trận dưới tay quân Tần. Cho nên Hạng Vũ nhất định phải tiêu diệt nước Tần cho bằng được.
Hơn nữa, từ trận đại chiến Cự Lộc ở phía bắc sông Hoàng Hà cho đến khi Chương Hàm đầu hàng, Hạng Vũ đã trải qua tám tháng, sống trong gian khổ, chém giết đẫm máu, tiêu diệt toàn bộ chủ lực quân Tần. Thế nhưng cuối cùng, Lưu Bang lại là kẻ đến sau mà hưởng trọn thành quả, gần như chẳng tốn một giọt máu đã tiến vào Quan Trung. Đã vậy, lại còn không cho Hạng Vũ chia phần chiến thắng, khiến Hạng Vũ vô cùng phẫn nộ, liền lập tức điều binh tiến về phía tây.
Khi quân Hạng Vũ đến được ải Hàm Cốc, tướng trấn thủ của Lưu Bang không chịu mở cửa. Hạng Vũ liền ra lệnh cho đại tướng dưới quyền là Anh Bố công phá ải Hàm Cốc. Như vậy, quân đội Hạng Vũ đã tràn vào Quan Trung, đóng quân ở nơi gọi là Hí – nằm cách đông nam Hàm Dương khoảng 30 km, rất gần với Bá Thượng, nơi quân Lưu Bang đang đóng trại.
Lúc ấy, tả tư mã dưới trướng Lưu Bang là Tào Vô Thương (曹無傷) lại phái người bí mật báo cho Hạng Vũ rằng: “Bái công muốn xưng vương ở Quan Trung, đã phong Tử Anh làm tướng quốc, còn của cải thì chiếm hết cho mình.” Nghe vậy, Hạng Vũ giận dữ, nói với quân sĩ: “Ngày mai các ngươi dậy sớm, ăn no một bữa, rồi theo ta đi tiêu diệt Lưu Bang.”
Mưu sĩ trọng yếu của Hạng Vũ là Phạm Tăng cũng can gián thêm: Khi Lưu Bang còn ở Sơn Đông thì rất tham tiền và mê nữ sắc. Nhưng kể từ khi vào được Quan Trung, hắn ta lại “không lấy của cải, không gần đàn bà”, bỗng dưng chẳng màng tài vật mỹ nhân – điều này rất bất thường, cho thấy chí lớn của y.
Bởi vì bất cứ điều gì vượt ra ngoài tình cảm thường tình thì đều có điều khả nghi. Cho nên Phạm Tăng cho rằng Lưu Bang có dã tâm xưng đế. Ông còn nói: “Ta đã sai người quan sát vân khí trên đại doanh của Lưu Bang, thấy toàn là hình rồng hổ, ngũ sắc rực rỡ – đó chính là thiên tử chi khí!” Chỉ những người có thiên mệnh làm hoàng đế mới có vân khí như vậy trên đỉnh đầu.
Vì thế, Phạm Tăng khẩn thiết khuyên Hạng Vũ rằng: “Hãy ra tay ngay lập tức, chớ để lỡ thời cơ!”
Hạng Vũ liền thúc ngựa, luyện binh, chuẩn bị tấn công Lưu Bang vào ngày hôm sau.
Quân đội của Hạng Vũ có bốn mươi vạn, nhưng tự xưng là một trăm vạn; quân của Lưu Bang chỉ có mười vạn, nhưng tự xưng là hai mươi vạn. Thế nhưng, sức chiến đấu của quân Lưu Bang so với quân Hạng Vũ thì hoàn toàn không thể so bì. Dù có đảo ngược lại, thì Lưu Bang cũng chưa chắc đã thắng, bởi sau này Hạng Vũ từng dùng ba vạn quân mà đánh bại đội quân năm mươi sáu vạn người của Lưu Bang. Vì thế, lúc này Lưu Bang đang ở trong tình thế vô cùng nguy hiểm.
Nhưng đúng vào lúc đó, đã xảy ra một biến chuyển nhỏ.
Hạng Vũ có một người chú là Hạng Bá. Hạng Bá vốn không có quan hệ gì với Lưu Bang, cũng chưa từng gặp mặt, nhưng ông lại là bạn thân của Trương Lương. Năm xưa, Hạng Bá từng giết người, bị truy nã, chính Trương Lương đã giúp ông chạy thoát thân.
Hạng Bá biết Trương Lương hiện đang ở trong doanh trại của Lưu Bang. Ngày mai lâm trận, quân Hạng Vũ kéo đến như thác lũ, e rằng sẽ “ngọc đá cùng tan”. Trương Lương chỉ là một thư sinh, e khó giữ mạng trong loạn quân, cho nên Hạng Bá quyết tâm cứu bạn.
Nửa đêm, Hạng Bá cưỡi ngựa chạy đến doanh trại của Lưu Bang để tìm Trương Lương. Gặp được Trương Lương, ông nói: “Ngươi đi theo ta đi, mai là Lưu Bang xong đời rồi. Quân Hạng Vũ đang kéo tới gần.”
Trương Lương đáp: “Ta sao có thể bỏ trốn? Hàn vương sai ta đi theo Bái công vào Quan Trung, bây giờ nếu ta trốn thì không hợp đạo nghĩa chút nào.”
Ở đây cần giải thích thêm: Sở Hoài Vương đã nghe theo lời thỉnh cầu của Trương Lương, phong một vị công tử thuộc dòng dõi quý tộc nước Hàn làm Hàn Vương. Sau đó Hàn Vương ở lại trấn thủ Dương Trạch, còn Trương Lương được cử đi theo Lưu Bang tiến vào Vũ Quan. Khi ấy, Trương Lương giữ chức Tư đồ của nước Hàn – tương đương một vị quan cao cấp, ngang cấp bộ trưởng thời nay.
Trương Lương rất quý mến Lưu Bang. Vì ông từng trò chuyện với nhiều người, không ai hiểu được điều ông nói; chỉ có Lưu Bang là vừa nói đã hiểu. Do đó, Trương Lương tin rằng Lưu Bang sau này tất thành đại nghiệp.
Ông nói với Hạng Bá: “Ta không thể đi. Ta phụng mệnh Hàn vương đi theo Lưu Bang, nếu bỏ đi thì chẳng thể nào báo cáo với Hàn vương được. Việc ngươi nói với ta, ta sẽ bẩm lại với Lưu Bang – như vậy là tận trung với Hàn vương, mà cũng không phụ nghĩa bạn bè với Bái công.”
Thế là Trương Lương đến gặp Lưu Bang, báo cho ông biết rằng Hạng Vũ sắp kéo quân đến tấn công. Lưu Bang nghe vậy thì vô cùng kinh ngạc.
Trương Lương liền hỏi:
— Ngài nghĩ mình có thể đánh thắng Hạng Vũ không?
Trong Sử ký, mỗi khi Lưu Bang gặp chuyện khó xử hoặc nan giải, ông thường không trả lời ngay. Ông im lặng một lúc, suy nghĩ, rồi mới hỏi lại:
— Vậy thì biết làm sao đây?
Lần này cũng vậy. Nghe Trương Lương hỏi xong, Lưu Bang trầm ngâm giây lát rồi nói:
— Không đánh lại Hạng Vũ rồi… Vậy thì làm sao bây giờ?
Trương Lương đáp:
— Rất đơn giản. Đánh không lại thì đầu hàng thôi.
Lưu Bang là người có tâm lý vững vàng, gặp nguy cũng không hoảng loạn. Ngược lại, ông hỏi Trương Lương:
— Làm sao ngươi biết ngày mai Hạng Vũ sẽ đánh ta?
Trương Lương đáp:
— Là Hạng Bá nói cho tôi biết.
Lưu Bang hỏi tiếp:
— Ngươi và Hạng Bá có quan hệ thế nào?
Trương Lương kể:
— Ngày trước Hạng Bá từng giết người, tôi là người giúp ông ta trốn thoát.
Lưu Bang lại hỏi:
— Ai lớn tuổi hơn?
Trương Lương đáp:
— Hạng Bá lớn hơn tôi.
Lưu Bang nói:
— Vậy thì mau mời ông ấy vào đây, ta sẽ tiếp đãi ông ấy như huynh trưởng.
Lưu Bang bèn nhờ Trương Lương làm trung gian, mời Hạng Bá đến. Khi Hạng Bá đến nơi, Lưu Bang cung kính mời ông ta lên ngồi ở ghế trên, đích thân rót rượu mời, rồi nói:
— Hay là ta với huynh kết thông gia, cho con cái hai nhà lấy nhau?
Lưu Bang rất giỏi trong việc tạo mối quan hệ. Nhờ lời hứa kết thông gia ấy, Hạng Bá dần nghiêng về phía Lưu Bang. Tuy nhiên, chuyện hôn nhân ấy về sau có lẽ không thành, vì con gái của Lưu Bang sau này gả cho Trương Ngao, còn các con trai của ông cũng không ai cưới người họ Hạng.
Sau đó, Lưu Bang bắt đầu giải thích với Hạng Bá — thực chất là bịa ra một câu chuyện. Ông nói:
— Sau khi tôi vào Vũ Quan, tại sao không lấy tiền bạc, châu báu hay mỹ nhân của nước Tần? Là vì mấy thứ đó vốn không thuộc về tôi. Tôi chỉ vào trước để làm công tác chuẩn bị cho Hạng Vũ thôi. Tôi đã niêm phong hết tất cả những thứ quý giá, chính là để dành cho Tướng quân đó.
— Còn vì sao tôi cho người giữ ải Hàm Cốc? Là vì tôi sợ người khác thừa cơ tràn vào cướp bóc thôi! Ngày nào tôi cũng mong Tướng quân sớm đến — làm sao tôi dám phản bội chứ?
Trong Sử ký, chính lời Lưu Bang được ghi như sau:
“Ngày đêm mong Tướng quân tới, há dám phản sao?”
Cuối cùng, ông khẩn khoản nói:
— Xin Hạng Bá hãy quay về, tận tình giải thích giúp tôi với Tướng quân Hạng Vũ, rằng thần, Lưu Bang, tuyệt đối không dám phụ ân đức của ngài ấy.
