Năm 311, quân Hung Nô tiến vào Lạc Dương, bắt sống Tấn Hoài Đế. Sử sách gọi biến cố này là “Loạn Vĩnh Gia”. Để tránh chiến loạn, hoàng thất và tầng lớp sĩ phu đã cùng nhau tiến xuống phía nam Trường Giang, dựng nên chính quyền Đông Tấn. Còn vùng phương Bắc thì rơi vào cục diện loạn lạc kéo dài: năm nhóm tộc người thiểu số trỗi dậy, chiếm cứ Trung Nguyên, lập nên 16 quốc gia. Giai đoạn này gọi là “Ngũ Hồ loạn Hoa”, còn được gọi là “Ngũ Hồ thập lục quốc”.
Giữa họ và Đông Tấn đã xảy ra nhiều cuộc chiến, nhưng trận đánh có ảnh hưởng sâu rộng nhất chính là “trận chiến Phì Thủy” vào năm 383.
Trong thời Ngũ Hồ Thập Lục Quốc, miền Bắc Trung Hoa liên tục chìm trong chiến tranh triền miên. Đến năm 376, Đại Tần Thiên Vương Phù Kiên đã thống nhất toàn bộ vùng đất phía bắc Trường Giang, khiến quốc gia tạm thời hiện một cảnh tượng thái bình hưng thịnh.
Chính lúc ấy, Phù Kiên bắt đầu hướng ánh mắt xuống phương Nam, ông chuẩn bị tiến hành một cuộc Nam chinh quy mô lớn, nhằm tiêu diệt Đông Tấn, thống nhất thiên hạ.
Nhưng chính quyền của Phù Kiên cũng tồn tại nhiều mối họa tiềm ẩn. Các thế lực thiểu số mà ông dùng vũ lực tiêu diệt — như dòng họ Mộ Dung của Tiền Yên hoặc tộc của người Khương — sau khi mất nước vẫn luôn ôm chí phục quốc. Để xử lý vấn đề sắc tộc phức tạp này, Phù Kiên đã cho dời nhiều nhóm người thiểu số vào kinh đô Trường An. Có lẽ ông cho rằng giữ họ ngay trước mắt thì sẽ dễ kiểm soát hơn.
Thế nhưng, Phù Kiên lại phái quân đội chủ lực của tộc mình ra trấn giữ bên ngoài. Điều đó có nghĩa là nếu các dân tộc thiểu số nổi loạn ngay tại Trường An, Phù Kiên sẽ không có lực lượng đủ mạnh để cứu viện. Mối họa ngay bên sườn ấy, Phù Kiên lại không tự nhận ra — đó chính là một trong những sai lầm lớn nhất của ông.
Phù Kiên có một mưu thần rất tài năng tên là Vương Mãnh. Vì Vương Mãnh là người Hán, nên có lẽ ông vẫn giữ thiện cảm đối với triều đình Đông Tấn – vốn được xem là triều đại kế thừa chính thống của văn hóa Trung Hoa.
Trước lúc lâm chung, Vương Mãnh dặn Phù Kiên rằng: “Nước ta trải qua chiến tranh quá lâu, binh sĩ đều đã kiệt sức, không nên tiếp tục tiến công phương Nam. Hơn nữa, hoàng thất Đông Tấn giữ được chính thống văn hóa, vua tôi trong nước cũng không có hành vi bạo ngược, nên lòng dân vẫn hướng về họ. Xin bệ hạ nghe thần: tuyệt đối không nên đánh Đông Tấn. Điều bệ hạ cần chú ý là các tướng lĩnh người thiểu số quanh mình, đặc biệt là Mộ Dung Thùy của Tiên Ti và Diêu Trường của người Khương. Đó mới là đại họa trong tim gan chúng ta.”
Phù Kiên từng nói rằng, ông gặp Vương Mãnh cũng giống như Lưu Bị gặp được Gia Cát Lượng – mọi việc đều nghe theo. Thế nhưng, với di ngôn cuối cùng của Vương Mãnh, Phù Kiên đã không làm theo. Khi Vương Mãnh vừa mất, Phù Kiên lập tức huy động đầy đủ binh lính, lương thảo và dân phu, lên kế hoạch chinh phạt phương Nam, tiến đánh nhà Đông Tấn.
Vương Mãnh là người rất có tầm nhìn xa, ông đã thấy dã tâm của Mộ Dung Thùy và Diêu Trường. Nhưng Phù Kiên không nghe theo lời khuyên đó. Khi Phù Kiên đề xuất cuộc nam chinh đánh Đông Tấn, Mộ Dung Thùy và Diêu Trường tỏ vẻ tán thành. Nhưng những người còn lại đều phản đối.
Họ phản đối cuộc nam chinh của Phù Kiên vì những lý do sau:
1. Thiên thời: Năm đó, sự vận hành của tinh tú được cho là có lợi cho Đông Tấn; nam chinh là nghịch với mệnh trời.
2. Nhân hòa: Vua quan nhà Đông Tấn không có bạo chính lớn, trong triều lại có những nhân vật kiệt xuất như Tạ An, Hoàn Xung, trên dưới đồng lòng. Ngược lại, Tiền Tần vừa mới trải qua chiến tranh liên miên, người dân mệt mỏi. Quân chủ lực người Đê thì trấn thủ bên ngoài, còn trung ương lại do nhiều sắc tộc khác nắm giữ — nếu đại quân đi xa, nội bộ rất dễ phát sinh biến loạn.
3. Địa lợi: Đông Tấn có địa thế hiểm trở tự nhiên là sông Trường Giang che chở, đây là là một phòng tuyến tự nhiên cực kỳ khó vượt. Nếu đại quân mấy chục vạn người muốn vượt sông Trường Giang, thì đó không phải là điều đơn giản.
Khi đó, có một vị cao tăng mà Phù Kiên vô cùng kính trọng — tên là Đạo An, ông cũng hết mực phản đối.
Đạo An khuyên Phù Kiên rằng:
“Nếu bệ hạ nhất quyết phải xuất quân, xin đừng thân chinh ra tiền tuyến. Tốt nhất nên ở lại Lạc Dương.”
Nhưng Phù Kiên vẫn không nghe.
Phù Kiên vẫn cố chấp làm theo ý mình. Ông chỉ nhắc đến một điều, đó là ưu thế quân sự tuyệt đối. Phù Kiên nói: “Quân mạnh cả triệu, khí giới chất như núi.”
Và ông còn nói rằng: “Nay lấy quân của ta, quăng roi ngựa xuống sông cũng đủ để chặn dòng cả nước.”
Vào năm 383, Tiền Tần huy động 60 vạn bộ binh cùng 27 vạn kỵ binh tiến xuống phía Nam, chinh phạt Đông Tấn.
