Mạo Đốn thiền vu sau khi giết cha để tự lập, đã lợi dụng việc tặng ngựa quý và mỹ nhân để làm mê muội quốc vương Đông Hồ. Sau đó, ông nhanh chóng xuất binh, tiêu diệt Đông Hồ, rồi tiếp tục mở rộng lãnh thổ về phía tây và phía nam. Bên ngoài Trường Thành, từ phía đông tới Triều Tiên, phía tây đến Tây Á, phía nam đến vùng Hà Sáo, tất cả đều nằm dưới sự kiểm soát của Hung Nô, tạo thành mối đe dọa to lớn đối với sự an nguy của nhà Hán.
Vào tháng Chín năm 201 trước Công nguyên, Hàn vương Tín cùng với thành Mã Ấp mà ông ta cai quản đã đầu hàng Hung Nô. Hung Nô nhân đó dẫn quân tiến xuống phía nam, đánh thẳng đến Tấn Dương, tức Thái Nguyên thuộc Sơn Tây ngày nay.
Lưu Bang nghe tin thì vô cùng tức giận, liền thân chinh đi đánh Hàn vương Tín. Khi đó, Hàn vương Tín cũng có một số quân đội dưới quyền, nhưng cuối cùng vẫn bị Lưu Bang đánh bại. Trận chiến này vô cùng gian khổ, quân Hán phải chiến đấu trong giá rét mưa tuyết, đến mức có tới hai, ba phần mười binh sĩ bị rụng mất ngón tay vì tê cóng.
Đại quân của Lưu Bang đóng tại Tấn Dương. Nghe nói Mạo Đốn thiền vu đang đóng quân tại thung lũng đất Đại, ông liền chuẩn bị tấn công Hung Nô. Lưu Bang lần lượt phái hơn mười tốp kỵ binh do các hầu tước chỉ huy, tức là các toán trinh sát, đi do thám động tĩnh của Hung Nô. Sau khi trở về, tất cả đều báo rằng Hung Nô có thể đánh được.
Thì ra Mạo Đốn thiền vu đoán rằng Lưu Bang có thể sẽ tấn công mình, nên đã đem toàn bộ vũ khí tinh nhuệ, binh sĩ khỏe mạnh và súc vật béo tốt giấu kỹ đi. Những gì để lộ ra bên ngoài chỉ là một đám già yếu, bệnh tật. Vì vậy, mười mấy tốp quân trinh sát đi do thám đều tưởng rằng lực lượng Hung Nô rất yếu, đánh chắc thắng.
Người cuối cùng được Lưu Bang phái đi do thám là Lưu Kính, chính là Lâu Kính – người từng khuyên Lưu Bang dời đô về Quan Trung, sau được ban họ Lưu. Lưu Kính sau khi đến nơi, vừa nhìn qua tình hình liền cảm thấy có điều không ổn, liền lập tức quay về định báo với Lưu Bang rằng không thể đánh Hung Nô.
Nhưng lúc ấy Lưu Bang đã không chờ được nữa, ba mươi hai vạn đại quân đã xuất phát, và giữa đường thì gặp Lưu Kính. Lưu Kính nói:
“Bệ hạ, không thể đi đánh Hung Nô. Trước khi hai nước giao chiến, ai cũng đều phải cổ vũ sĩ khí, phô trương sức mạnh, thể hiện tinh binh hùng tướng và vũ khí tối tân. Thế mà lần này thần đến, lại chỉ thấy toàn là những người già yếu, bệnh tật — một đội quân như thế sao có thể dám khởi binh phản lại triều đình cùng Hàn Vương Tín? Đây rõ ràng là kế dụ địch! Nếu bệ hạ tiến quân, ắt sẽ bị Hung Nô bao vây, vô cùng nguy hiểm.”
Lưu Bang liền mắng Lưu Kính:
“Ngươi là hạng dân gian xảo xứ Tề, nhờ mồm miệng khéo léo mà được làm quan. Giờ đại quân đã xuất chinh, mà ngươi lại bảo không thể đánh, chẳng phải là làm loạn quân tâm sao?”
Rồi ra lệnh bắt Lưu Kính giam lại ở một nơi gọi là Quảng Vũ, còn bản thân tiếp tục dẫn quân tiến về phía bắc.
Quân Hán tiến đến Bình Thành, tức khu vực gần Đại Đồng, Sơn Tây ngày nay. Ở đó có một ngọn núi tên là Bạch Đăng Sơn. Kết quả là quân Hán bị bốn mươi hai vạn đại quân Hung Nô bao vây tứ phía.
Dù quân Hán có tới ba mươi hai vạn người, nhưng lại thiếu kỵ binh – vì phần lớn kỵ binh do Hàn Tín và Quán Anh đào tạo đều không có mặt ở đó. Trong khi đó, toàn bộ bốn mươi hai vạn quân Hung Nô đều là kỵ binh thiện chiến. Tình thế lúc này vô cùng nguy cấp: quân tiếp viện bên ngoài không vào được, quân bên trong không ra được, suốt bảy ngày bảy đêm hoàn toàn mất liên lạc.
Nếu tiếp tục bị vây hãm, Lưu Bang e rằng đến cơm ăn cũng không còn, sẽ chết đói trong thành. Vậy phải làm sao?
Lưu Bang liền hỏi thuộc hạ: “Phải làm thế nào bây giờ?”
Trần Bình nói: “Thần có cách.”
Còn cách gì cụ thể, sử sách không ghi chép lại, chỉ viết một câu:
“Kế sách đó giữ kín, đời sau không ai biết được.”
Nhưng có một truyền thuyết kể rằng: Trần Bình sai người vẽ một bức tranh một mỹ nữ tuyệt sắc, rồi cho người lén mang đến trại của Yết sư vào lúc nửa đêm – Yết sư là vợ chính của Thiền vu Hung Nô. Họ nói với Yết sư rằng: “Đại Hán sắp sửa đầu hàng rồi. Sau khi hàng, sẽ dâng cô gái này cho Thiền vu.”
Yết sư nhìn thấy dung mạo của mỹ nữ ấy, nghĩ rằng Thiền vu chắc chắn sẽ say mê cô ta và không còn yêu quý mình nữa, địa vị của Yết sư e là khó giữ. Vì vậy, bà ta liền khuyên Thiền vu: “Chi bằng hãy thả Lưu Bang đi.”
Đây chỉ là truyền thuyết, không được ghi trong Sử ký. Trong Sử ký, phần ghi chép chính thống là như sau:
Yết sư nói với Thiền vu rằng:
“Lưỡng chủ bất tương khốn — hai vị quân chủ không nên vây khốn lẫn nhau.”
Hơn nữa, Hán vương được Trời giúp, nếu ta vây gắt quá, e là không hay. Chi bằng hãy mở một góc vòng vây, xem phản ứng ra sao.
Thiền vu nghe theo lời Yết sư, mở ra một lối thoát. Đúng lúc ấy, trời nổi sương mù dày đặc, quân Lưu Bang nhân cơ hội mờ sương, lần theo lối hở mà thoát được.
Lưu Bang muốn chạy nhanh, nhưng người đánh xe là Hạ Hầu Anh khuyên rằng:
“Không thể chạy quá gấp, e rằng tiếng bước chân quân ta sẽ khiến Hung Nô cảnh giác.”
Trần Bình lập tức sai người kéo căng dây cung, cho đội hình đi hai bên, mũi tên chĩa ra ngoài, bảo vệ Lưu Bang từ từ rút khỏi vòng vây trên núi Bạch Đăng.
Ra khỏi được vòng vây, Lưu Bang thở phào nhẹ nhõm — chín chết một sống, cuối cùng cũng đã an toàn. Việc đầu tiên ông làm là sai người đi tìm Lưu Kính.
Điểm này cho thấy Lưu Bang hơn hẳn nhiều người: không như Viên Thiệu sau này không nghe lời Điền Phong, khi bại trận Quan Độ liền giận dữ mà giết ông ta. Lưu Bang thì ngược lại — sau khi về đến nơi, ông đã cho thả Lưu Kính, sau đó còn tự mình đích thân xin lỗi, nói rằng mình rất hối hận vì đã không nghe lời khuyên của Lưu Kính.
Trên đường quay về Quan Trung, Lưu Bang đi ngang qua Hàm Đan – nước Triệu. Chính là đoạn chúng ta đã nhắc đến trong chương trước: lúc ấy tâm trạng Lưu Bang rất tồi tệ, nên đã mắng chửi Triệu vương Trương Ngao, khiến Quán Cao và Triệu Ngọ nảy sinh ý định ám sát. Câu chuyện là như vậy mà ra.
