Đậu Anh vì kết giao không khéo mà đã tự rước họa sát thân, còn Quán Phu thì bị diệt tộc. Thực ra, giữa Đậu Anh và Điền Phần, Hán Vũ Đế càng ghét Điền Phần hơn. Vậy thì từ cái kết của Đậu Anh, ta có thể rút ra bài học gì? Và cái chết ấy chỉ đơn thuần vì mâu thuẫn với Điền Phần thôi sao?
Từ bề ngoài mà nhìn, thì Đậu Anh bị trảm là do giao du bạn bè không thận trọng. Chúng ta thử nghĩ xem, Đậu Anh từng giữ chức Đại tướng quân, từng lập công lớn, rồi làm Thừa tướng, lại được phong tước Ngụy Kỳ hầu, được ra vào cung cấm, đời ông có biết bao nhiêu khoảnh khắc huy hoàng, vinh hoa phú quý đều đã nếm trải. Đến tuổi xế chiều, lẽ ra nên khiêm nhường, rút lui, bớt dục vọng, nhưng Đậu Anh lại không làm được.
Nếu ông có một người bạn thật sự tốt, người ấy hẳn đã chân thành khuyên nhủ: “Cả đời ông đã lập nên bao sự nghiệp hiển hách, phú quý vinh hoa cũng đã hưởng đủ, của ngon vật lạ cũng từng trải, giờ nên an nhàn dưỡng lão, đừng ôm quá nhiều tranh chấp hay tham vọng công danh nữa.”
Đó chính là cái mà Nho gia gọi là “quân tử ái nhân dĩ đức” – lấy đức mà khuyên răn. Nhưng Quán Phu thì không bao giờ làm thế, trái lại còn không ngừng châm ngòi, thêm dầu vào lửa giận của Đậu Anh.
Còn Đậu Anh đối với Quán Phu thì lại quá nuông chiều. Quán Phu vốn là kẻ kiêu ngạo, càng gặp quyền quý lại càng muốn khiêu khích, thuộc hạng “sinh ra đã có phản cốt trong người”.
Đậu Anh lẽ ra phải khuyên: “Ngươi làm thế này sau rồi sẽ gặp tai họa, ta cũng không che chở nổi.”
Nhưng Quán Phu lại dựa vào thế lực của Đậu Anh, cho rằng việc gì ông cũng lo được, nên mặc sức làm càn. Hơn nữa, giữa Đậu Anh, Quán Phu và Điền Phần, ban đầu cũng không hề có xung đột lợi ích gì. Nên tránh gây sự với Điền Phần, chí ít cũng đừng mắng chửi hắn. Nhưng cả Đậu Anh lẫn Quán Phu đều không nhịn được. Chính những nguyên nhân ấy đã đẩy Đậu Anh đến bi kịch cuối cùng.
Thế nhưng, Điền Phần cuối cùng cũng chẳng được chết yên lành. Trong “Ngụy Kỳ Vũ An hầu liệt truyện” có ghi rằng, hai tháng sau khi Đậu Anh bị giết, “Vũ An hầu lâm bệnh, miệng không ngớt xưng tội, cầu xin tha thứ. Điền Phần mời pháp sư đến xem quỷ thần, thì thấy hồn Đậu Anh và Quán Phu đứng canh giữ bên cạnh, muốn đòi mạng. Cuối cùng thì qua đời.”
Nghĩa là trước khi qua đời, Điền Phần cứ lặp đi lặp lại những lời nhận tội, cầu xin dung tha. Thầy pháp sư thì nói rằng hồn của Quán Phu và Đậu Anh vẫn kề bên đòi mạng, và Điền Phần đã chết trong nỗi sợ hãi ấy.
Còn cái chết của Quán Phu không nên chỉ đơn giản nhìn nhận như một cuộc tranh chấp quyền lực giữa các ngoại thích Đậu Anh và Điền Phần. Thực chất, nó phản ánh một chủ trương quan trọng của Hán Vũ Đế: đánh thẳng vào thế lực cát cứ và hào kiệt địa phương.
Có lẽ bạn đã biết rằng, từ thời Chiến Quốc đã có tục “dưỡng sĩ”. Trong Đông Chu liệt quốc, chúng tôi từng nhắc đến Mạnh Thường Quân, Tín Lăng Quân, Bình Nguyên Quân, Xuân Thân Quân… họ đều nuôi kẻ sĩ. Ngay cả Lã Bất Vi cũng vậy. Thói quen “dưỡng sĩ” này kéo dài sang thời Hán, thì không còn là chuyện bảo vệ lãnh thổ như thuở chư hầu tranh thiên hạ nữa, mà trở thành mối đe dọa với triều đình trung ương.
Nuôi nhiều sĩ phu, nhiều khách khanh để làm gì? Thời ấy đâu còn cần đánh đông dẹp bắc như Chiến Quốc, thế thì nuôi họ chẳng khác nào chất chứa mầm phản loạn, thách thức quyền uy hoàng thất. Nếu thực sự họ là nhân tài, thì lẽ ra phải phục vụ cho triều đình, chứ không phải tụ tập trong phủ riêng. Thế nên, người nào còn giữ thói nuôi kẻ sĩ ở thời Hán, hầu hết đều không có kết cục tốt.
Như Trần Hy năm xưa nuôi kẻ sĩ, bị Chu Xương tố cáo rồi tạo phản. Ngô Vương Lưu Tị, Lương Vương Lưu Vũ nuôi sĩ, kết quả cũng chẳng tốt đẹp. Còn Quán Phu, cớ gì lại nuôi cả một đám hào hùng vây quanh? Chính vì thế mà ông trở thành đối tượng bị Hán Vũ Đế đặc biệt chú ý để trấn áp. Trong “Sử ký” có hẳn phần “Khốc lại liệt truyện”, chuyên ghi chép về những quan lại tàn khốc được lập ra để diệt trừ những thế lực hào cường kiểu này.
Thực ra, xét về tình cảm cá nhân, Hán Vũ Đế lại càng ghét Điền Phần hơn. Trong “Ngụy Kỳ Vũ An hầu liệt truyện” có chép rằng Điền Phần là kẻ “mạo sấm” – nghĩa là diện mạo cực kỳ xấu xí. Lại thêm tính khí kiêu ngạo. Khi Hán Vũ Đế vừa mới lên ngôi, Điền Phần thường xuyên vào gặp, mỗi lần nói chuyện là nói rất lâu, sau đó đưa ra một danh sách, bảo Hoàng đế phải phong quan cho những người mà ông ta tiến cử. Ban đầu Hán Vũ Đế còn nghe theo, kết quả là nhiều kẻ vốn chỉ từ chức quan nhỏ mọn, nhờ nịnh bợ Điền Phần mà được thăng một mạch lên đến cấp bậc tỉnh bộ. Một hôm, Điền Phần lại dâng danh sách khác, đòi đề bạt thêm người nữa. Hán Vũ Đế nổi giận nói: “Người ngươi muốn nâng đỡ thì đã đề bạt hết chưa? Trẫm cũng có người của trẫm muốn dùng chứ!” Từ đó Điền Phần mới có phần thu liễm.
Thế nhưng, Điền Phần không phải là hạng hào cường. Còn đối tượng mà Hán Vũ Đế muốn thẳng tay trấn áp lại chính là các thế lực hào kiệt địa phương. Ngoài ra, ông còn nhắm vào một loại người khác là: du hiệp. Tức là những kẻ giang hồ, học được chút võ công, rồi giết người làm loạn. Có những kẻ lấy cớ là hành hiệp trượng nghĩa, dễ dàng ra tay giết người, rồi ỷ vào có võ công mà sống ngoài vòng pháp luật của nhà Hán.
Hàn Phi tử từng nói: “Nho dĩ văn loạn pháp, hiệp dĩ võ phạm cấm” – Tức là: Nho dùng văn chương làm rối loạn pháp luật, hiệp dùng võ lực mà phạm lệnh cấm. Pháp gia chủ trương đánh dẹp du hiệp, ngay cả Nho gia cũng không ưa du hiệp, bởi quốc gia đã có pháp luật, nếu pháp luật thi hành công minh thì đâu cần đến chuyện “hành hiệp trượng nghĩa”.
Trong “Sử ký” có hẳn một thiên riêng, gọi là “Du hiệp liệt truyện”, ghi chép sự tích các đại hiệp thời Hán. Chẳng hạn, chúng tôi từng kể chuyện Chu Gia cứu mạng Quý Bố, kẻ vốn có thâm thù với Lưu Bang – Chu Gia chính là một đại hiệp như thế.
Lại lấy một ví dụ khác: khi xảy ra loạn bảy nước Ngô – Sở, Chu Á Phu được lệnh ra trận dẹp loạn. Trên đường đến tiền tuyến, ông gặp Kịch Mạnh, một đại hiệp nổi tiếng đương thời. Chu Á Phu mừng rỡ nói: “Bảy nước tạo phản, ta cứ ngỡ họ sẽ mời Kịch Mạnh về phe mình. Nay thấy ông ấy đứng về phía triều đình, thì từ Huỳnh Dương trở về Đông chẳng còn gì phải lo ngại nữa.” Trong “Du hiệp liệt truyện” còn viết: “Tể tướng có được ông ta chẳng khác nào nắm trong tay một địch quốc”. Như thế, chúng ta đủ thấy thế lực của những con người ấy to lớn đến mức nào.
Ngoài việc dùng chính sách Thôi ân và đánh dẹp hào cường để củng cố trung ương tập quyền, Hán Vũ Đế còn lập ra Nội triều để tập trung quyền lực trong tay Hoàng đế, lại đặt ra chức Thứ sử để giám sát bá quan. Khi hoàng quyền đã nhanh chóng được củng cố và tăng cường, Hán Vũ Đế liền hướng ánh mắt ra ngoài bờ cõi. Và kẻ thù nhiều năm đã quấy nhiễu Hán triều – Hung Nô – tất nhiên sẽ trở thành mục tiêu đầu tiên phải trấn áp.
Vậy, cuộc chiến giữa Hán Vũ Đế và Hung Nô đã bắt đầu như thế nào? Chúng tôi sẽ kể tiếp trong tập sau.
