Sau khi lên ngôi, Hán Vũ Đế tiếp thu kiến nghị của Đổng Trọng Thư, chuyển tư tưởng trị quốc từ Đạo gia sang Nho gia. Dựa trên học thuyết “Đại nhất thống”, ông ban hành Thôi Ân lệnh để hóa giải mối đe dọa từ chư hầu đối với triều đình trung ương, đồng thời trấn áp hào cường và du hiệp, củng cố quyền lực của triều đình. Khi vấn đề trong nước dần ổn định, Hán Vũ Đế bắt đầu hướng tầm mắt ra bốn phương, mở rộng lãnh thổ và gây dựng đại nghiệp hiển hách.
Trước đó vài chục năm, khoảng năm 201 TCN, Lưu Bang thống lĩnh 32 vạn đại quân chinh phạt Hung Nô, nhưng tại Bạch Đăng Sơn, quân Hán bị Hung Nô vây khốn. Theo “Sử ký – Hung Nô liệt truyện”, khi ấy Hung Nô có tới 40 vạn kỵ binh, chia quân bốn hướng: hướng Đông toàn ngựa xanh, hướng Tây toàn ngựa trắng, hướng Nam toàn ngựa đỏ tía, hướng Bắc toàn ngựa đen. Trong khi đó, vào đầu thời Tây Hán, ngay cả quan viên cấp tỉnh bộ muốn tìm đủ bốn con ngựa trắng kéo xe cũng rất khó. Điều đó cho thấy sức mạnh quân sự của Hung Nô cực kỳ hùng hậu. Hán Cao Tổ Lưu Bang thất bại thảm hại, bèn nghe theo kiến nghị của Lưu Kính, áp dụng chính sách hòa thân với Hung Nô.
Chính sách hòa thân được duy trì từ thời Cao Tổ, qua thời Hiếu – Huệ đế, Lữ Hậu, cho tới thời Văn – Cảnh. Sau khi Cao Tổ băng hà, thiền vu Mạo Đốn của Hung Nô đã viết một bức thư gửi Lữ Hậu. Bức thư này trong mắt người Hán là vô cùng đại nghịch bất đạo, nhưng thực ra đó lại là phong tục của Hung Nô: “huynh tử, đệ thủ kỳ phụ”. Trong tập quán của người Hung Nô, nếu anh trai qua đời, em trai phải chăm sóc chị dâu và con của anh, nên việc cưới chị dâu là lẽ thường.
Bởi vì sau khi thực hiện chính sách hòa thân, nhà Hán gả công chúa cho Thiền vu Hung Nô, nên dần dần, giữa Hán và Hung Nô đã coi nhau là “huynh đệ chi quốc”, khi Hán Cao Tổ mất, Mạo Đốn liền viết thư cho Lữ Hậu, trong thư viết rằng: “Ta là một quân chủ cô độc, sinh ra nơi đầm lầy, lớn lên giữa thảo nguyên, thường lui tới biên cảnh Trung Nguyên, cũng muốn vào Trung Nguyên một lần. Nay nghe tin phu quân của nàng đã mất, nàng hẳn cũng cô đơn. Hay là chúng ta hãy ‘lấy cái mình có đổi lấy cái mình không có’, nghĩa là cả hai đều cô quạnh, thì chi bằng cùng nhau chung sống đi.”
Ý của Mạo Đốn là hắn muốn tới Trung Nguyên và cưới Lữ Hậu. Mà thực ra đó cũng là một trong những tập quán của người Hung Nô.
Lữ Hậu xem xong bức thư thì nổi giận, bèn đem ra cho quần thần xem, bàn bạc xem nên xử trí thế nào. Em rể của bà là Phàn Khoái tức giận nói: “Xin cho thần mười vạn đại binh, thần sẽ quét sạch Hung Nô.”
Lữ Hậu lại hỏi ý kiến Quý Bố. Bề ngoài trông như Lữ Hậu có ý định muốn đánh Hung Nô, thậm chí bà còn nói: “Hay là giết sứ giả Hung Nô luôn?” Nhưng thực ra, chúng ta có thể đoán là trong lòng bà vốn không muốn động binh.
Vì lúc đó Hán Hiếu Huệ Đế còn quá nhỏ, mà Lữ Hậu lại là phụ nữ, cả hai đều chẳng biết dùng binh. Ngay đến Hán Cao Tổ (Lưu Bang) còn không đánh thắng nổi Hung Nô, thì cặp mẹ con này càng chẳng có hy vọng. Nếu đánh mà thua, thì Đại Hán gặp đại họa, giang sơn khó mà giữ nổi. Còn nếu đánh thắng thì sao? Cũng nguy hiểm không kém — bởi vì vị tướng nào mà thắng Hung Nô, thế lực của ông ta tất sẽ quá lớn, Lữ Hậu làm sao khống chế được. Vì vậy, trong thâm tâm, Lữ Hậu vốn không muốn khai chiến. Nhưng bà cũng không muốn mất mặt.
Cho nên, sau khi Phàn Khoái nói xong, Lữ Hậu quay sang hỏi Quý Bố. Quý Bố nói: “Phàn Khoái phải chém đầu, vì tội khi quân. Bởi 10 vạn binh mà đòi quét sạch Hung Nô, làm sao có thể? Năm xưa, Cao Tổ dẫn 32 vạn đại quân mà còn bị vây ở Bình Thành, lúc ấy chính Phàn Khoái cũng đang làm tướng. Nếu thật sự có bản lĩnh đánh thắng Hung Nô, thì sao năm đó không thắng đi? Đến 32 vạn quân còn bất lực, nay ngươi lại khoác lác nói chỉ cần 10 vạn binh là quét sạch Hung Nô, chẳng phải là lừa dối quân thượng ư?
Nghe vậy, Lữ Hậu cũng sợ hãi, quần thần không ai nói thêm được gì. Quý Bố lại bảo: “Hung Nô vốn chẳng thể coi là người, chỉ nên coi như cầm thú. Cầm thú chửi rủa ngươi thì cũng chẳng đáng giận, cầm thú tâng bốc ngươi cũng chẳng đáng vui. Con người sao lại phải so đo cùng cầm thú? Tốt nhất là cứ mặc kệ chúng.”
Thế là Lữ Hậu nghe theo lời Quý Bố, viết một bức thư hồi đáp, nhưng giọng điệu rất khiêm nhường, bà nói rằng: “Cảm tạ thiền vu vẫn còn nhớ đến chúng ta. Nhưng nhìn lại bản thân ta, tóc đã rụng, răng cũng đã rụng, đi đứng chẳng vững vàng nữa.”
Ý là bà đã tuổi già, dung nhan tàn phai, không thể gả cho Mạo Đốn được. Sau đó bà lại viết: “Ngài gửi thư cho ta, ta cũng rất cảm kích, xin gửi biếu ngài tám con ngựa cùng hai cỗ xe làm lễ vật.”
Mạo Đốn nhận được thư, khi đó sứ giả cũng giải thích rằng người Hán không có tập tục “anh chết thì em cưới chị dâu” giống Hung Nô. Thế là Mạo Đốn thấy mình đã mạo phạm, nên viết thư trả lời rằng: “Ta chưa từng nghe qua lễ nghĩa của Trung Nguyên, nay bệ hạ may mắn tha thứ cho.”
Cứ như vậy, chuyện này được bỏ qua.
Chúng ta có thể thấy, Lữ Hậu bình thường giết công thần thì tàn nhẫn cay độc, nhưng khi gặp phải một thiền vu cứng rắn như thế, bà cũng phải lùi bước. Nhưng cũng rất là khôn khéo, biến chuyện lớn thành chuyện nhỏ, tránh cho hai bên phải đổ máu. Đây chỉ là một đoạn giai thoại trong quan hệ giữa nhà Hán và Hung Nô. Trong suốt thời Lữ Hậu, Văn Đế, Cảnh Đế, chính sách hòa thân vẫn được duy trì, nhà Hán vẫn phải gả công chúa trong hoàng tộc cho Hung Nô. Đến khi Hán Vũ Đế đăng cơ, chính sách ấy đã kéo dài hơn sáu mươi năm.
Thế nhưng, hòa thân không thật sự mang lại an ninh biên giới. Hung Nô vẫn thường xuyên quấy nhiễu đất của người Hán. Năm 177 TCN, quân Hung Nô xâm nhập và cướp bóc ở vùng Hà Sáo. Hán Văn Đế đích thân ra trận, bố trí phản công, khiến Hung Nô phải rút lui, song ông cũng không truy kích.
Năm 174 TCN, Mạo Đốn thiền vu qua đời, con trai lên ngôi, xưng là Lão Thượng thiền vu. Hán Văn Đế lại gả một công chúa tông thất cho thiền vu. Công chúa được phong làm Yết Chi, tức là hoàng hậu của người Hung Nô. Nhưng trong đoàn tùy tùng lại có một thái giám vốn căm hận nhà Hán, tên là Trung Hành Duyệt. Hắn không muốn đi Hung Nô, nhưng quan triều đình nói: “Không được, ngươi phải đi.” Trung Hành Duyệt liền thề độc: “Nếu ta buộc phải đi, ắt sẽ trở thành mối họa cho Hán.” Quả nhiên, đến Hung Nô rồi, hắn lập tức đầu hàng, và được thiền vu sủng tín vô cùng.
Khi đó, Trung Nguyên mỗi năm đều cống nạp cho Hung Nô vài loại vật phẩm như: lụa, bông vải, cùng men rượu để dạy họ nấu rượu. Người Hung Nô rất thích những thứ ấy. Ở phương Bắc mùa đông cực lạnh, người Hung Nô mặc áo da dê, vừa dày vừa nặng, lại nồng mùi hôi. Thức uống chủ yếu của họ là sữa dê, nay lại có rượu để uống, có thể làm nóng người. Rượu của người Hán khi ấy là loại rượu ngọt lên men, chưa phải chưng cất như sau này, hương vị dễ uống. Thêm vào đó là bông vải, nhẹ và mềm, mặc mùa đông vừa ấm vừa nhẹ, nên người Hung Nô đều rất ưa chuộng.
Trung Hành Duyệt bèn cảnh báo: “Không được, chúng ta không thể để người Hán thay đổi tập quán ăn mặc của mình. Nếu cứ thế, chúng ta sẽ dần trở thành một bộ phận của người Hán, cuối cùng bị người Hán đồng hóa và tiêu diệt.”
Trung Hành Duyệt đã làm cho người Hung Nô một cuộc thí nghiệm. Thí nghiệm gì vậy? Chính là cưỡi ngựa lao vào bụi gai. Nếu mặc áo bằng bông hay lụa, thì lập tức bị gai cào rách toạc, bông vải rơi ra ngoài, áo quần nát đến mức không thể mặc được nữa. Nhưng nếu mặc áo da dê mà phi ngựa xuyên bụi gai, thì chạy thế nào cũng chẳng hề hấn gì. Qua đó, hắn chứng minh rằng y phục của Hung Nô phù hợp hơn với nhu cầu sinh hoạt trên thảo nguyên khắc nghiệt.
Ngoài chuyện y phục, Trung Hành Duyệt còn khuyên Hung Nô nên hạn chế ăn đồ ăn của người Hán. Bởi vì người Hán là dân nông canh, lấy ngũ cốc và rau củ làm chính, còn Hung Nô sống ở phương Bắc khô lạnh, muốn tồn tại thì phải uống sữa dê, ăn thịt mới đủ sức. Trung Hành Duyệt thậm chí còn dạy người Hung Nô chữ viết và toán học, để tiện việc ghi chép, quản lý dân số, gia súc, vật tư… Điều này, xét về khách quan, đã thúc đẩy văn hóa của Trung Nguyên, truyền vào Hung Nô, cũng làm đời sống của người Hung Nô tốt hơn. Nhưng bản thân hắn, mối hận với nhà Hán thì chưa bao giờ thay đổi.
