Xuân thu Chiến quốc (48) Sự xuất hiện của Thương Ưởng – Đại biểu đầu tiên của Pháp gia

Tác giả: Thiên Phong | Cập nhật: 08/05/2024
Danh mục: Huyền Sử

Năm 362 TCN, Tần Hiếu công lên ngôi. Khi đó, nước Tần chưa được gọi là quốc gia văn minh. Tần Hiếu công nhận định rằng, nước Tần phải nhanh chóng chiêu mộ nhân tài, gấp rút khiến nước mạnh binh cường, thế là ông đã phái người dán cáo thị ghi rằng: “Những môn khách, quần thần, người nào có được kế sách hay, khiến nước Tần hùng mạnh, trẫm sẽ phong quan và cấp đất cho cai trị”. 

Thương Ưởng sau khi nghe tin đó, thì đã từ nước Ngụy sang nước Tần, nói ra con đường cải cách chính trị của mình. Khi người đời sau suy nghĩ lại, đã không khỏi công nhận rằng biến pháp của Thương Ưởng là khởi điểm cho nước Tần hùng mạnh. Rốt cuộc Thương Ưởng là người như thế nào? Ông có ảnh hưởng gì đến nước Tần?

Ban đầu, tên của ông không phải là Thương Ưởng, mà là Thứ Nghiệt – một vị công tử của nước Vệ. Thứ Nghiệt công tử là con trai do phi tần và quân vương nước Vệ sinh ra, chứ không phải con của người vợ cả. Vì ông ở nước Vệ, nên mọi người gọi ông là Vệ Ưởng. Ông còn có một tên khác là Công Tôn Ưởng, Công Tôn là họ. Vào triều Chu, con của Chư hầu gọi là Công tử, cháu của Chư hầu gọi là Công tôn. Do đó, họ Công Tôn ấy thực chất là tượng trưng cho thân phận hoặc tượng trưng cho tước vị, sau này biến thành một họ, cho nên, Vệ Ưởng cũng được gọi là Công Tôn Ưởng.

Công Tôn Ưởng từ nhỏ đặc biệt thích học pháp luật, nhưng ông cảm thấy nước Vệ quá nhỏ, không đủ để khai triển tài năng của ông, cho nên ông đến nước Ngụy, chính là nước Ngụy vào thời của Ngụy Vũ hầu.

Thương Ưởng thực sự là người có tài, nhưng mà ông lại là người độc đoán hoành hành, hà khắc lạnh lùng, không biết tiến thoái, mua dây trói mình, cuối cùng chết không thanh thản. Trong “Sử ký – Thương quân liệt truyện”, Tư Mã Thiên viết rằng: “Thương Ưởng, tư chất bẩm sinh là con người khắc bạc”.

Vệ Ưởng sinh năm 395 TCN, tức là hai năm sau khi Ngụy Văn hầu tạ thế. Sau khi Ngụy Văn hầu mất, Thái tử Kích kế vị, chính là Ngụy Vũ hầu. Ngụy Vũ hầu tại vị 26 năm. Sau khi Ngụy Vũ hầu mất, vì chưa chỉ định người kế vị, cho nên hai vị công tử lúc bấy giờ là Ngụy Anh và Ngụy Hoãn đã tranh giành vương vị, và phát sinh một trận chiến. Trận chiến này đã suýt khiến nước Ngụy rơi vào diệt vong.

Sau này, Ngụy Anh giành chiến thắng, ông lấy tên là Ngụy Huệ Văn vương. Mạnh Tử gọi ông là Lương Huệ vương, vì trong thời gian tại vị, ông đã dời đô thành nước Ngụy từ An Ấp về Đại Lương, ngày nay ở vị trí thành phố Khai Phong, tỉnh Hà Nam, Trung Quốc. Ngụy Huệ Văn vương có ảnh hưởng rất lớn với nước Ngụy. Nhưng từ khi ông nắm quyền, nước Ngụy bắt đầu có dấu hiệu suy yếu.

Ngụy Huệ Văn vương có một đại thần làm Thừa tướng, tên là Công Thúc Tọa. Sau khi Vệ Ưởng đến nước Ngụy, đầu tiên ông đến nương nhờ Công Thúc Tọa. Công Thúc Tọa cho Vệ Ưởng giữ chức “trung thứ tử” (中庶子) . “Trung thứ tử” là người phụ trách việc giáo dục cho con của bậc khanh tướng, Đại phu. Do Vệ Ưởng thường giáo dục con của Công Thúc Tọa, nên Công Thúc Tọa tiếp xúc nhiều với Vệ Ưởng. Khi Vệ Ưởng đàm luận về quốc gia đại sự, thường có những kiến giải rất sắc sảo. Do đó, Công Thúc Tọa cho rằng Vệ Ưởng là một người rất có tài năng, rất có thực lực.

Sau ,Công Thúc Tọa mắc trọng bệnh. Ngụy Huệ Văn vương đích thân đến nhà ông thăm viếng, ngồi ở đầu giường, nước mắt chảy dài mà nói rằng: “Nếu ngày kia ông mắc bệnh không qua được, ta có thể giao chính trị quốc gia cho ai đây…?”. 

Công Thúc Tọa nói: “Thần có một người dạy học cho các con, tên là Vệ Ưởng, tuy người ấy trẻ tuổi nhưng rất có thực tài. Thần hy vọng ngài có thể đem toàn bộ chính trị nước Ngụy giao phó cho cậu ta, tất cả quốc gia đại sự đều giao cho cậu ấy xử lý hết”. 

Khi đó, Ngụy Huệ Văn vương không nói gì. Công Thúc Tọa lại nói thêm một câu nữa: “Nếu ngài không thể dùng cậu ta thì hãy giết cậu ta đi”.

Khi rời khỏi nhà Công Thúc Tọa, Ngụy Huệ Văn vương thầm nghĩ: “Thừa tướng lâm bệnh đến mức hồ đồ, đầu tiên bảo ta đem toàn bộ chính trị quốc gia giao phó cho một người trẻ tuổi chưa có tiếng tăm gì, lại đưa hết việc để cậu ta xử lý; sau đó lại nói nếu không dùng thì hãy giết cậu ta đi. Lý luận của ông ấy có vấn đề”.

Sau khi Ngụy Huệ Văn vương rời đi, Công Thúc Tọa gọi Vệ Ưởng lại đầu giường ông đang nằm và nói: “Vừa rồi ta tiến cử cậu với quốc vương, nhưng nếu không dùng cậu, thì ta bảo ngài ấy hãy giết cậu đi. Với tư cách là một người bạn, ta khuyên cậu hãy rời khỏi nơi đây”. 

Sau khi nghe xong, Vệ Ưởng nói: “Nếu quân vương không nghe lời ông mà sử dụng tôi, ngài ấy cũng không thể giết tôi, vì ngài ấy không biết năng lực của tôi tới đâu”.

Tại sao Công Thúc Tọa nói những lời này với Ngụy vương? Thực ra, ông không muốn Ngụy vương giết Vệ Ưởng, mà ông chỉ sử dụng cách nói mang tính cực đoan để làm rõ một thông điệp, chính là nếu vua tin dùng Công Tôn Ưởng thì có thể khiến nước Ngụy giàu mạnh, nhưng nếu Vệ Ưởng sang nước khác, thì sẽ là mối họa lớn đối với nước Ngụy. Cho nên, nếu không dùng thì phải giết, nhưng cuối cùng thì Ngụy Huệ Văn vương đã không nghe lời của Công Thúc Tọa.

Một thời gian sau, Công Thúc Tọa qua đời. Sau đó, lại có Công tử Ngang tiến cử Vệ Ưởng, nhưng Ngụy Vương vẫn không dùng.

Lúc này, Vệ Ưởng cảm thấy ở Ngụy không có đất dụng võ, đồng thời ông cũng biết thông tin cáo thị của Tần Hiếu công. Vệ Ưởng biết rằng, nếu ai giúp nước Tần thực hiện “nước giàu binh mạnh”, thì không chỉ được phú quý tột bậc, mà còn được cấp cho đất phong, được một vùng đất vô cùng rộng lớn. Do đó, Vệ Ưởng đã rời nước Ngụy, đến nước Tần.

Thông thường mà nói, sau khi Vệ Ưởng đến nước Tần thì nên tìm người phụ trách việc dán cáo thị, nói là vì cáo thị nên mới đến, như thế mới có thể gặp được Tần vương; hoặc là có thể đến tìm người chủ quản việc ngoại giao và tiếp đãi tân khách. 

Nhưng Vệ Ưởng lại có cách làm khác, ông đã nhờ vả Cảnh Giám. Cảnh Giám là một hoạn quan được Tần Hiếu công sủng ái và tin tưởng. Vệ Ưởng đến nhà Cảnh Giám, thỉnh cầu Cảnh Giám tiến cử mình. Cảnh Giám nhanh chóng nhận ra tài năng của Vệ Ưởng, nên đã tiến cử ông. Tần Hiếu công và Vệ Ưởng đã nói chuyện bàn bạc với nhau bốn lần.

Lần thứ nhất, Vệ Ưởng đến gặp Tần Hiếu công, đã nói với vua Tần rất nhiều việc. Phản ứng của Tần Hiếu công ra sao? Trong “Sử ký” có viết như sau: “Hiếu công đã gặp Vệ Ưởng; Vệ Ưởng nói hồi lâu, Hiếu công một lúc lại ngủ gật, một lúc lại ngủ gật; hầu như không nghe được gì”

Điều này chứng tỏ lời nói của Vệ Ưởng không có sức hấp dẫn, khiến người ta buồn ngủ.

Nhưng Tần Hiếu công là một vị vua tốt tính, tuy ông gật gà gật gù nhưng cũng đợi Vệ Ưởng nói xong, rồi mới để anh ta rời đi. Tần Hiếu công đợi Vệ Ưởng đi khuất rồi mới nói với Cảnh Giám rằng: “Ngươi tiến cử cho ta một người, mà hắn ta chỉ nói những lời khoa khương, nói những lời sáo rỗng, không có gì dùng được, là người ‘ăn nói xằng bậy’. Sao ngươi có thể tiến cử những người như thế cho ta chứ?”. 

Tần Hiếu công cảm thấy rất không hài lòng.

Cảnh Giám về nhà thì lập tức trách cứ Vệ Ưởng rằng: “Sao ông lại nói những lời không đúng trọng tâm vậy?”. 

Vệ Ưởng đáp: “Tôi chỉ sợ chí hướng của ngài ấy quá lớn, cho nên chỉ nói một chút về những vị Đế vương như: Phục Hy, Thần Nông, Nghiêu, Thuấn trị quốc như thế nào thôi, nên Tần Hiếu công nghe không vào”.

“Tôi còn có phương án hai, phương án thứ nhất ngài ấy không nghe, không vấn đề gì. Hãy cho tôi thêm một cơ hội nữa”. 

Cảnh Giám cũng là người tốt tính, lại đến nói với Tần Hiếu công: “Vị khách của thần còn nói chưa xong, mong bệ hạ cho vị ấy thêm một cơ hội nữa”.

Mặc dù lần trước Tần Hiếu công đã bị Vệ Ưởng làm cho ngủ gà ngủ gật, nhưng ông vẫn đồng ý gặp Vệ Ưởng thêm lần nữa.

Lần thứ hai Vệ Ưởng vào cung. Vệ Ưởng bắt đầu nói về vua Thành Thang phạt Kiệt, Chu Vũ vương phạt Trụ, vua Đại Vũ trị thủy, sau đó an định thiên hạ như thế nào… Những điều Vệ Ưởng nói ra đều là vương đạo, tức là đạo dành cho vua. Nhưng Tần Hiếu công vẫn không nghe lọt tai, cho nên lại trách mắng Cảnh Giám, Cảnh Giám về nhà lại trách cứ Vệ Ưởng.

Vệ Ưởng bình tĩnh nói: ”Xem ra chí hướng của Tần Hiếu công không phải như thế rồi. Lần thứ nhất tôi giảng cho ngài ấy về đạo làm Hoàng đế, nói về Nghiêu, Thuấn… ngài ấy không nghe. Lần thứ hai giảng về đạo làm vua, nói về vua Thành Thang, Chu Vũ vương… ngài ấy cũng không nghe. Được rồi, tôi còn có phương án thứ ba, tôi sẽ bàn về việc làm thế nào để tranh bá”. 

Cảnh Giám nói: “Ông nên nghỉ ngơi một lát, hiện tại tôi cũng không dám nói với Tần Hiếu công nữa, bởi vì hai lần trước ông ấy đã không hài lòng rồi”.

Cho đến một ngày, Tần Hiếu công đang lúc ăn cơm đột nhiên buông đũa, thở dài nói rằng: “Người sống ở đời, như bóng câu qua cửa, ngoảnh lại nhìn, mọi thứ đã là quá khứ. Ta dán cáo thị một thời gian dài như vậy, tại sao vẫn chưa tìm thấy bậc đại hiền?”.

Có thể Tần Hiếu công chưa thấu một đạo lý, trên đời thật sự rất khó để gặp bậc Thánh hiền, hơn nữa, ông chỉ mới dán cáo thị có vài tháng thôi. Nhân thấy Tần Hiếu công đang suy tư, Cảnh Giám mới nói: “Vị khách của thần là Vệ Ưởng có tổng cộng ba cách thức trị quốc khác nhau. Đó là đạo trị quốc của ba bậc Đế, Vương, Bá. Lần thứ nhất đã nói về Đế, lần thứ hai đã nói về Vương. Ông ấy còn một bộ nói về cách thức làm sao để xưng bá”.

Tần Hiếu công sau khi nghe nói thế, tinh thần phấn chấn trở lại, nói rằng: “Ta sẽ gặp hắn ta một lần nữa vậy”

Lần thứ ba gặp Tần Hiếu công, Vệ Ưởng nói về Ngũ bá thời Xuân Thu, họ đã xưng bá như thế nào. Lần này, Tần Hiếu công nghe lọt tai nhưng vẫn không cảm thấy hứng thú, ông cảm thấy Vệ Ưởng tại sao không nói một chút về cách để giải quyết những vấn đề liên quan đến nước Tần, mà chỉ nói những điều chung chung xa xưa.

Đợi đến khi Vệ Ưởng rời đi, Tần Hiếu công mới nói với Cảnh Giám câu này: “Vị khách của ngươi nói, khiến ta cảm thấy có thể đàm luận với anh ta thêm chút nữa”. 

Thế là Cảnh Giám về nhà, đem lời ấy nói cho Vệ Ưởng. Lúc này Vệ Ưởng mới nghiêm túc trả lời: “Cuối cùng tôi cũng biết quốc vương muốn gì rồi”.

Thế là Thương Ưởng đến gặp Tần Hiếu công lần thứ tư. Lần này, Thương Ưởng toàn nói về việc khiến “nước giàu binh mạnh”.

Khi đánh giá về Thương Ưởng, Tư Mã Thiên trong “Thương quân liệt truyện” có viết thế này, khi đó Thương Ưởng giảng về đạo Đế Vương, đó không phải là chủ tâm của Thương Ưởng. Lần thứ tư Thương Ưởng nói về “nước giàu binh mạnh”, thì phản ứng của Tần Hiếu công là: “Nghe Thương Ưởng nói, không ngừng kéo chiếu ngồi gần đến chỗ Thương Ưởng, nghe mấy ngày cũng không thấy chán”. Lần này Thương Ưởng đã “gãi” đúng chỗ ngứa của Tần Hiếu công rồi.

Thương Ưởng đã bàn luận với Tần Hiếu công những gì? Trong “Đông Chu liệt quốc chí” đã đưa ra tổng kết rất rõ ràng về Thương Ưởng. Trong đó nói về cách thức quản lý của Thương Ưởng như sau: “Muốn nước giàu, chi bằng khuyến khích nông dân tăng gia làm ruộng. Muốn binh mạnh, chi bằng cổ vũ bách tính nguyện ý chiến đấu, dám đánh trận, dám giết người. Trọng thưởng để dụ dỗ, dân biết làm tốt sẽ có thưởng lớn, từ đó mà cố gắng. Lấy hình phạt nặng để răn đe uy hiếp, dân biết làm sai sẽ bị phạt, từ đó sẽ kính sợ luật pháp”.

Học vấn cả đời của Thương Ưởng chỉ gói gọn vào hai chữ này, đó là “canh” và “chiến”. “Canh” tức là nông nghiệp. “Chiến” tức là chiến đấu. Làm thế nào để thực hiện nông nghiệp và chiến đấu? Chính là dựa vào “trọng thưởng để dụ dỗ, trừng phạt để uy hiếp”. Rốt cuộc Thương Ưởng có làm nước Tần trở nên hùng mạnh được hay không, chúng tôi sẽ kể tiếp câu chuyện trong tập tiếp theo. Cảm ơn bạn đã theo dõi video này, xin chào tạm biệt và hẹn gặp lại.


Có thể bạn quan tâm:

Bình luận

{"email":"Email address invalid","url":"Website address invalid","required":"Required field missing"}