Xuân thu Chiến quốc (50) Cơ sở của triết học Pháp gia “Tính ác luận”

Tác giả: Thiên Phong | Cập nhật: 08/05/2024
Danh mục: Huyền Sử

Pháp gia có một bộ cơ sở triết học, khái quát lên thì chỉ có ba chữ, chính là “Tính ác luận” (bàn luận về tính ác của con người). Bản tính con người là thiện hay là ác, thì có rất nhiều tranh luận giữa các gia phái trong thời kỳ Chiến Quốc. Đối với chúng ta mà nói, nhân tính thiện hay nhân tính ác, nó thuộc về vấn đề triết học; nhưng vào thời kỳ đó, đây là một vấn đề chính trị hết sức rõ ràng, bởi vì nó liên quan đến việc cai trị dân chúng trong quốc gia đó như thế nào. Nếu nhân tính thiện thì có một bộ phương pháp tương ứng, nếu nhân tính ác thì có một bộ cách thức cai trị khác.

Thời đó Mạnh Tử cho rằng “nhân chi sơ, tính bản thiện”, tức là nói, con người hễ mới sinh ra là toàn thiện. Còn Tuân Tử thì cho rằng ngược lại, tức là “nhân chi sơ, tính bản ác”, con người khi mới sinh là toàn ác. 

Nếu nhân tính là toàn thiện, vậy thì cái ác trên thế giới từ đâu đến? Nếu nhân tính là toàn ác, thế thì làm thế nào để con người hướng thiện? 

Thực ra, con người là có cả thiện và ác, con người phải biết thế nào là thiện, thế nào là ác, sau đó mới có năng lực để chọn lựa cái tốt hay xấu. Con người có thể lựa chọn theo thiện hoặc theo ác, đó là quyền tự do lý trí của con người. Nhưng sẽ phải chịu trách nghiệm cho lựa chọn của mình. Cho nên nói, trong nhân tính có tồn tại đồng thời cả thiện và ác.

Nhưng vào thời Chiến Quốc, “Tính ác luận” rất có đất dụng võ. Rất nhiều người cho rằng bản chất con người là ác, và hoàn toàn không có chỗ nào là thiện cả.

Vậy, khi họ nghĩ rằng thiên tính con người là ác, thì sẽ phái sinh ra hai cách thức giải quyết vấn đề. Cách thứ nhất là, nếu nhân tính ác, vậy thì chúng ta có thể dùng vương đạo của Nho gia hoặc lấy đạo của Thánh hiền để chỉ dẫn họ làm người tốt; tức là dùng thiện để dẫn dắt họ. Đây là cách thứ nhất.

Còn có một phương thức nữa, nếu nhân tính ác, người ta sẽ dùng hình phạt nghiêm khắc để trừng trị họ, đây gọi là “lấy ác trị ác”. Nhưng điều bất hạnh nằm ở chỗ Pháp gia cho rằng nhân tính là ác, phải dùng ác trị ác. Một bộ lý luận chính trị của Pháp gia cũng vậy, của Binh gia cũng vậy, đều kiến lập trên cơ sở “nhân tính ác” và “lấy ác trị ác”. 

Do đó, Pháp gia không thừa nhận đạo đức, cho rằng xưa nay làm gì có vua nhân nghĩa, thần trung thành, cha hiền từ, con hiếu thuận… họ coi con người căn bản không có đạo đức. 

Do đó, nếu người nào có biểu hiện thiện, biểu hiện tốt, thì Pháp gia cho rằng họ chỉ đóng giả mà thôi. Pháp gia cơ bản không thừa nhận quân vương nhân nghĩa với bề tôi, đại thần trung thành với quốc vương. Pháp gia coi giữa quân thần với nhau là quan hệ người đi thuê – kẻ làm mướn, quân vương trả tiền, đại thần bỏ sức, cũng tương đương với việc trao đổi sản phẩm.

Nếu giữa quân thần là quan hệ người đi thuê – kẻ làm mướn, thế thì quan hệ giữa quân vương và người dân là gì? Pháp gia cho rằng đó là quan hệ đối địch. Nếu bách tính phạm thượng làm loạn, nhất định phải dùng hình phạt để trừng trị nghiêm khắc, đây là lý luận của Pháp gia. 

Cho nên, trong “Thương quân thư” đã phế bỏ việc giáo hóa, bồi dưỡng đạo đức; hơn nữa trong đó chỉ nói thế này: “Hình phạt không phân biệt đẳng cấp, từ Khanh tướng Đại phu cho đến bàn dân trăm họ; hễ không tuân vương lệnh, phạm điều cấm, làm loạn chế độ thì tội chết không tha”. 

Khi thấy hai chữ “Pháp gia”, người ta nhìn chữ mà đoán nghĩa, thấy chữ “pháp, thì họ bèn cho rằng người xem trọng pháp luật đều là Pháp gia. Họ nhận định rằng: Quản Trọng là Pháp gia, Tử Sản là Pháp gia, Gia Cát Lượng là Pháp gia, Tào Tháo cũng là Pháp gia.

Nhưng thực ra, đại biểu của Pháp gia chỉ có ba người là Thương Ưởng, Lý Tư và Hàn Phi Tử. Trong đó, Thương Ưởng là người đặt nền móng, còn Hàn Phi Tử là người đưa Pháp gia lên tầm cao mới. Hàn Phi Tử còn vô lý, cực đoan hơn Thương Ưởng. Pháp gia của Hàn Phi Tử là triệt để theo vô thần luận, Hàn Phi Tử từng giảng một câu, là nhất định dùng bạo lực để áp bức và bóc lột người dân, biến dân thành trâu ngựa để cày kéo, không cho họ có tự do tư tưởng, không cho họ tự do ngôn luận, cũng không cho họ hành động. Hàn Phi Tử nói: “Cấm phạm pháp. Thứ nhất là cấm tự do tư tưởng. Tiếp đến là cấm nói. Tiếp nữa là không cho làm”. Ý tứ là không cho dân có quyền tự quyết. 

Hàn Phi Tử đại biểu cho chủ nghĩa phản tri thức, kìm hãm tri thức. Ông muốn triệt để cắt đứt việc giáo dục đạo đức và tích lũy văn hóa. Ông chủ trương đốt sách, đem toàn bộ sách trong quá khứ đốt hết. Ông nói: “Minh chủ trị nước, không cần sách giảng đạo nghĩa, chỉ lấy việc học tập pháp luật là được rồi; nếu không có lời khuyên từ những vị vua trước, thì hãy đến chỗ quan lại hiểu pháp luật mà học tập”. Đây chính là trung tâm của Pháp gia.

Việc tôn sùng “nhân tính ác” và “lấy ác trị ác” (của Pháp gia) đã thành triết lý thống trị của nước Tần. Thương Ưởng biến pháp nhận được sự ủng hộ rất lớn từ Tần Hiếu công. Từ “dời cây lập tín” đến lúc công bố đạo luật mới, nước Tần đã thay đổi mạnh mẽ. Nhưng khi Thương Ưởng biến pháp làm nền tảng cho việc thống nhất thiên hạ sau này, thì người ta lại không lường được rằng, những cải cách đó đã làm mất đi tiêu chuẩn đạo đức trong xã hội. Đây là nguyên nhân khiến Tần diệt vong. Có thể nói, Đại Tần đế quốc “thành tựu nhờ Thương Ưởng, mà diệt vong cũng do Thương Ưởng”.

Cải cách Thương Ưởng phân thành hai giai đoạn. Giai đoạn đầu từ năm 359 TCN đến năm 350 TCN. Nội dung chủ yếu của cải cách đợt này là khen thưởng, khuyến khích nông nghiệp, trừng phạt thương nghiệp, khen thưởng quân lính lập công, ức chế quý tộc. Cũng chính là nói, thông qua phương thức khen thưởng khuyến khích nông nghiệp, quốc gia nhờ vậy mà thu được nhiều thuế và lương thực hơn. Ông khen thưởng quân lính lập công, bất cứ ai lập được công trạng trên chiến trường hoặc chém được đầu quân địch, thì thăng tước vị lên một cấp. 

Thời đó tước vị ở nước Tần có 20 cấp, người có tước vị có thể ngồi xe ngựa sang trọng, mặc quần áo đẹp, chính là “không cấm bất cứ điều hoa mỹ lộng lẫy nào”. Nếu một người không lập công trạng trên chiến trường, thì dù anh ta có nhiều tiền đến mấy thì cũng chỉ được ngồi xe bò, mặc quần áo làm bằng vải bố (thô lậu, không đẹp). Vì đây là quy định thời đó. 

Thương Ưởng thông qua cách này để cổ động quân Tần giết người trên chiến trường. Kết quả là quân Tần hễ chiến đấu thì đều liều mạng để chém được đầu quân địch. Cho nên trong “Thương quân thư” có nói: “quân dân ra chiến trường, như sói đói nhìn thấy thịt, liền xông vào muốn ăn”. Vì thế, rất nhiều người gọi nước Tần có “quân đội như hổ lang” ý tứ là quân đội hung ác tàn bạo. Nguyên nhân là do Thương Ưởng biến pháp.

Thương Ưởng còn đề ra một phương thức nữa. Ông cho năm nhà thành một ngũ, mười nhà thành một thập. Một thập có mười nhà phải giám sát lẫn nhau. Nếu một nhà phạm tội thì chín nhà còn lại phải có trách nhiệm báo cáo. Nếu không báo cáo cả chín nhà sẽ bị chém ngang lưng. Nếu báo cáo thì gọi là “tố cáo kẻ gian tặc”, còn người tố giác thì “thưởng tước vị như giết được địch”.

Thương Ưởng dùng phương cách như thế để cổ vũ người dân tố giác lẫn nhau. Chúng ta biết rằng tố giác là điều mà người xưa xem thường nhất, thông qua việc bán rẻ người thân, bán đứng bè bạn, hàng xóm để mưu cầu phú quý. Nhưng Thương Ưởng khống chế bách tính thông qua phương cách này để khuyến khích mọi người tố giác, dùng “phương pháp tố cáo kẻ gian” và “phương pháp chịu vạ lây vì người khác” để khuyến khích người dân làm việc đó. Thế thì mục đích của Thương Ưởng là gì? Tại sao ông coi bách tính nước Tần thời đó là “gian dân”?

Thương Ưởng cho rằng, nếu bách tính đều thiện lương, vậy thì giữa họ là: tôi đối đãi với anh tốt, anh đối đãi với tôi tốt, mọi người sinh sống ôn hòa. Tôi tín nhiệm anh, anh cũng tín nhiệm tôi, thế thì người dân sẽ thân thiết với với nhau, họ coi nhau như người thân vậy. 

Còn nếu họ là “gian dân”, thì anh phòng bị tôi, tôi cũng phòng bị anh, khi đó không ai có cảm giác an toàn. Khi đó bách tính sẽ cảm thấy: “Tôi không tin tưởng được ai, vậy làm thế nào mới có được an toàn?”. Chỉ có cách là dựa vào sự che chở của quyền lực. Khi đó, người dân sẽ thân với người có quyền lực.

Trong “Thương quân thư” có viết thế này: “Dùng thiện lương thì dân thân với dân, dùng gian ác thì dân thân với… chế độ”. Nếu mọi người đều tốt, thì giữa bách tính với nhau đều là thân thiết. Nếu mọi người đều xấu, đều là “gian dân”, thì bách tính sẽ thân cận với chế độ. Thương Ưởng chính là muốn biến người dân trở thành “gian dân”.

Đồng thời vì để duy trì quyền thống trị, Thương Ưởng đã chế định ra một loạt các phương pháp, ví như cấm người dân có tự do suy nghĩ, tự do ngôn luận, còn cấm cả việc di chuyển của người dân. Ông muốn dùng hết cách để biến người dân thành “gian dân”, nhược dân, bần dân, ngu dân.

Thương Ưởng cảm thấy vì bách tính nghèo, nên chỉ dùng một chút lợi ích là dụ dỗ được họ; vì anh ta ngu muội nên bạn nói gì anh ta tin nấy. Thương Ưởng thông qua một loạt các biện pháp đã biến người dân nước Tần thành gian xảo, yếu nhược, bần cùng, đê tiện, ngu dại. Thế là người dân chỉ biết cắm mặt vào làm nông, và đánh nhau trên chiến trường, dần dần nước Tần trở nên hùng mạnh về quân sự, nhưng đạo đức con người thì rất nghèo nàn.

Hết thảy cải cách của Thương Ưởng đều đạt được mục đích. Chúng ta thấy rằng Thương Ưởng biến pháp, thực ra là đi ngược với Thiên đạo, vương đạo, cũng có thể nói là phản nhân tính.

Có thể một số người cho rằng việc đốt sách là do Lý Tư hay Tần Thủy Hoàng làm, nhưng thực ra, vào lần cải cách thứ hai, năm 350 TCN, Thương Ưởng đã cho đốt “Thi kinh”, “Thượng thư” và một số sách của Bách gia.

Thương Ưởng thông qua cải cách, đã biến bách tính nước Tần thành một nhóm người “chỉ ham đánh nhau”. Lúc này đây, Thương Ưởng hướng ánh nhìn ra bên ngoài, ông cho rằng đây là thời điểm dùng binh để chinh phạt các nước.

Thời ấy, nước Ngụy vừa mất một viên đại tướng, Thái tử nước Ngụy cũng bị bắt làm tù binh trong một trận chiến, thực lực nước Ngụy chịu tổn thất rất lớn. Thương Ưởng cảm thấy lúc lúc này dùng binh với nước Ngụy là có thể lấy lại Tây Hà. Tây Hà là một vùng đất quan trọng, năm xưa tướng Ngụy là Ngô Khởi đã chiếm được từ nước Tần. 

Thương Ưởng đã thực hiện được việc biến Tần quốc thành “nước giàu binh mạnh”, nhưng ông lại lạm sát người vô tội, hành sự trái đạo Trời, trái nhân tính, do đó ông tất sẽ gặp báo ứng. Vậy thì kết cục của Thương Ưởng như thế nào, chúng tôi sẽ kể tiếp câu chuyện trong tập tiếp theo, cảm ơn bạn đã theo dõi video này, xin chào tạm biệt và hẹn gặp lại.


Có thể bạn quan tâm:

Làm gì khi trẻ em bị bắt nạt trên mạng – 6 bước tối ưu để bảo vệ con bạn khỏi những điều xấu trên Internet

Làm gì khi trẻ em bị bắt nạt trên mạng – 6 bước tối ưu để bảo vệ con bạn khỏi những điều xấu trên Internet

[Cold Turkey] Công cụ chặn web đen cực mạnh, bạn bảo vệ bản thân và gia đình khỏi các website độc hại

[Cold Turkey] Công cụ chặn web đen cực mạnh, bạn bảo vệ bản thân và gia đình khỏi các website độc hại

Bình luận

{"email":"Email address invalid","url":"Website address invalid","required":"Required field missing"}