Binh pháp là một môn học bác đại tinh thâm, mà khi áp dụng vào thực chiến thì lại biến hóa khôn lường. Do đó, một người nếu chỉ học theo lý thuyết trong sách vở thì chưa chắc đã thắng trong trận chiến thực sự, thậm chí có thể dẫn đến bi kịch nghiêm trọng, giống như chuyện Triệu Quát “bàn việc binh trên giấy”.
Ở phương Tây có một tác phẩm nổi tiếng mang tên “Bàn về chiến tranh” (On War), tác giả là Carl von Clausewitz (1780–1831). Ông đưa ra một luận điểm quan trọng: Chiến tranh là sự tiếp nối của chính trị bằng những phương tiện khác.
Trong binh pháp Tôn Tử, ngay từ phần đầu cũng đã đề cập đến vấn đề này.
Thông thường, một vị quân vương sẽ không muốn gây chiến, bởi vì chiến tranh sẽ mang tới tổn thất to lớn về nhân mạng và thiệt hại về tài sản, mà điều quan trọng hơn là — không ai có thể biết chắc mình có thắng được hay không.
Trên chiến trường, có vô vàn yếu tố ngẫu nhiên. Ví dụ, cho dù đã tính toán mọi thứ chu toàn, nhưng chỉ cần thời tiết thay đổi đột ngột, cũng có thể khiến cục diện hoàn toàn rối loạn.
Trong Thế chiến II, khi Hitler tấn công Liên Xô, ban đầu rất thuận lợi, quân Đức tiến sát đến Moscow. Thế nhưng, đột nhiên thời tiết trở nên khắc nghiệt, lạnh đến cực độ. Quân phục của người Đức không đủ ấm, vô số binh sĩ bị đông cứng, xe tăng cũng không khởi động nổi. Từ đó dẫn đến thất bại. Hơn một thế kỷ trước đó, Napoleon khi đánh đến Moscow cũng gặp thảm cảnh tương tự — bị thời tiết khắc nghiệt đánh bại.
Điều đó cho thấy, trong chiến tranh có rất nhiều yếu tố không thể đoán trước, mà chúng lại có ảnh hưởng mang tính quyết định đến kết quả cuối cùng.
Thông thường, khi sắp có chiến tranh xảy ra, một quốc gia luôn chia làm hai phe: Phe chủ chiến và phe chủ hòa.
Những tướng sĩ trong quân đội thường thuộc phe chủ chiến, họ muốn dùng chiến tranh để giải quyết vấn đề. Nhưng một chính trị gia lão luyện thì ngược lại — họ luôn coi chiến tranh là lựa chọn cuối cùng, chỉ khi thật sự không còn cách nào khác thì mới bất đắc dĩ mà phát động binh đao. Khi một chính trị gia cân nhắc đến việc khai chiến, họ sẽ đặt nó trong toàn cảnh chính trị quốc gia, tính toán tổng thể, chứ không chỉ nhìn vào chiến trường trước mắt.
Tôn Tử tuy là một vị tướng trăm trận trăm thắng, nhưng ông cũng luôn chủ trương hết mức tránh chiến tranh nếu có thể. Ngay câu mở đầu của “binh pháp Tôn Tử” ông viết: “Binh giả, quốc chi đại sự, tử sinh chi địa, tồn vong chi đạo, bất khả bất sát dã.”
Nghĩa là: Chiến tranh là việc trọng đại của quốc gia, là nơi quyết định sống chết, là con đường tồn vong, không thể không xem xét kỹ lưỡng.
Điều đó cho thấy Tôn Tử rất thận trọng trong việc phát động chiến tranh, và tư tưởng của ông có mạch tương thông với Lão Tử. Trong “Đạo Đức Kinh”, Lão Tử cũng nói: “Binh giả, bất tường chi khí, phi quân tử chi khí, bất đắc dĩ nhi dụng chi.” Tức là: Dùng binh là việc chẳng lành, không phải công cụ của bậc quân tử, chỉ khi bất đắc dĩ mới phải dùng đến.
Vậy nên, chiến tranh giữa các quốc gia chỉ nên là biện pháp cuối cùng, và trước khi dùng đến vũ lực, phải dốc hết mọi biện pháp để có thể duy trì hòa bình — bao gồm cả kinh tế, ngoại giao và các con đường khác — tuyệt đối không được khinh suất mà khởi binh.
Trước khi khai chiến, Tôn Tử chủ trương phải tiến hành “miếu toán”. Tức là bàn tính chiến lược. Người xưa cho rằng những việc trọng đại của quốc gia chỉ có hai điều đó là: tế tự và chiến tranh. Cả hai việc này, trước khi tiến hành, đều phải cử hành nghi lễ chiêm bốc trong tông miếu. Ngoài việc bói toán, còn phải triệu tập hội nghị quân sự, gọi là “miếu toán” — tức là bàn tính chiến lược trong tông miếu. Tôn Tử cho rằng khi tiến hành miếu toán phải thận trọng suy xét “Ngũ sự” và “Thất kế”.
“Ngũ sự” tức là năm yếu tố cần xét đến là: Đạo, Thiên, Địa, Tướng, Pháp.
- Đạo (道): ở đây không phải là “Đạo” của Lão Tử hay Khổng Tử, mà là chỉ việc quân vương có được lòng dân hay không.
- Thiên (天): là thiên thời, thời tiết, thiên tượng.
Địa (地): là địa hình, địa thế. - Tướng (将): là tài năng, phẩm chất của tướng lĩnh chỉ huy
- Pháp (法): là chế độ, kỷ luật, quản lý quân đội.
Sau khi xem xét Ngũ sự, thì tiếp theo cần bàn về “Thất kế”. Đó là bảy mặt so sánh, để đánh giá sự tương quan giữa hai bên. Thất kế gồm:
- Quân vương bên nào được lòng dân hơn?
- Tướng bên nào tài giỏi hơn?
- Ai nắm được thiên thời, địa lợi?
- Quân lệnh bên nào nghiêm minh hơn?
- Quân đội bên nào hùng mạnh hơn?
- Binh sĩ bên nào được huấn luyện thuần thục hơn?
- Thưởng phạt bên nào công bằng, rõ ràng hơn?
Thông qua so sánh bảy phương diện ấy, có thể ước lượng được cục diện thắng bại trong chiến tranh.
