Vào thời Đường Cao Tông, lãnh thổ nhà Đường đã mở rộng đến mức cực đại, thế nhưng bản thân Đường Cao Tông lại là một vị quân chủ nhu nhược. Ông lên ngôi khi mới 22 tuổi, và trị vì trong suốt 34 năm, nhưng thời gian mà Đường Cao Tông thực sự nắm quyền thì không quá mười hai năm. Bởi vì hoàng hậu của ông — Võ Tắc Thiên – chính là người đã thao túng triều chính, sau này bà đã trở thành nữ hoàng duy nhất trong lịch sử Trung Hoa.
Đường Cao Tông Lý Trị vốn không phải là người kế vị được Đường Thái Tông ưu tiên lựa chọn. Bởi vì Thái tử Lý Thừa Càn và Ngụy vương Lý Thái tranh đoạt ngôi vị, cuối cùng Lý Thừa Càn bị phế truất. Dưới sự đề cử mạnh mẽ của Trưởng Tôn Vô Kỵ, Đường Thái Tông lập Lý Trị làm Thái tử. Có thể nói rằng Đường Thái Tông buộc phải chọn như vậy, ngay bản thân ông cũng cảm thấy Lý Trị không không đủ bản lĩnh.
Trong Tư Trị Thông Giám ghi chép rằng: Vào năm Trinh Quán thứ mười bảy, Lý Trị được lập làm thái tử chưa được bao lâu, thì Đường Thái Tông đã bắt đầu hối hận. Ông hỏi Trưởng Tôn Vô Kỵ rằng: “Thái tử nhân hậu nhưng lại quá mềm yếu, e rằng khó giữ vững giang sơn. Phải làm sao đây? Ngô vương Lý Khác thì anh minh quả cảm, rất giống trẫm. Trẫm muốn lập hắn, khanh thấy thế nào?”
Trưởng Tôn Vô Kỵ kiên quyết phản đối, ông đáp rằng: “Thái tử nhân hậu, ắt sẽ là bậc minh chủ giữ vững văn trị. Ngôi trữ quân là gốc rễ của quốc gia, sao có thể thay đổi nhiều lần? Xin bệ hạ hãy suy xét cẩn thận”.
Đường Thái Tông nghe vậy, đành thôi không bàn chuyện phế lập Thái tử nữa.
Sự lo lắng của Đường Thái Tông quả thật là cũng có lý, và lịch sử về sau đã chứng minh rằng ông đã dự đoán đúng. Quả nhiên Lý Trị không giữ nổi thiên hạ, quyền lực nhanh chóng rơi vào tay Võ Tắc Thiên, đến mức bà còn đoạt ngôi nhà Đường và xưng đế suốt mười lăm năm.
Thân phụ của Võ Tắc Thiên là Võ Sĩ Hoạch, ông vốn là thương nhân làm nghề buôn gỗ, gia cảnh giàu có, lại thích kết giao bằng hữu. Khi Lý Uyên được phong làm “Sơn Tây Hà Đông Phủ Uý Đại Sứ”, phụ trách dẹp loạn và trị an tại địa phương, ông thường trú tại nhà Võ Sĩ Hoạch và được chủ nhân tiếp đãi rất hậu.
Về sau, vợ của Võ Sĩ Hoạch qua đời. Lý Uyên bèn khuyên ông nên cưới con gái của Dương Đạt, một quý tộc triều Tùy. Người phụ nữ họ Dương này sinh được ba người con gái, cô con gái thứ hai chính là Võ Tắc Thiên.
Ngày nay, chúng ta quen gọi bà là Võ Tắc Thiên, nhưng đó là tôn hiệu sau khi bà không còn làm hoàng đế. Tên húy thuở nhỏ của Võ Tắc Thiên thì không ai biết, chỉ biết rằng bà tự đặt cho mình một cái tên là Võ Chiếu. Chữ Chiếu (曌) là do chính Võ Tắc Thiên sáng tạo, nét chữ biểu thị mặt trời và mặt trăng cùng chiếu rọi, hàm ý là ánh quang minh bao trùm thiên hạ.
Trong Tân Đường Thư, quyển 204 có ghi chép rằng thời ấy có một người xem tướng nổi tiếng linh nghiệm, tên là Viên Thiên Cang. Khi Võ Tắc Thiên còn nhỏ, Viên Thiên Cang từng xem tướng cho mẹ của bà. Ông nói rằng diện mạo của phu nhân là tướng sinh quý tử. Sau đó, Viên Thiên Cang gặp hai người con trai là Võ Nguyên Khánh và Võ Nguyên Sảng, ông nhận định rằng hai người này về sau có thể làm quan đến hàng tam phẩm, có thể giữ gìn được cơ nghiệp gia tộc. Viên Thiên Cang cũng xem tướng cho hai người con gái lớn, nhưng thấy họ không có gì đặc biệt.
Đúng lúc ấy, bảo mẫu bế cô con gái còn rất nhỏ — tức là Võ Tắc Thiên — ra gặp Viên Thiên Cang, khi ấy bả mẫu còn cho cô bé ăn mặc như con trai.Viên Thiên Cang quan sát đứa bé thì kinh ngạc nói: “Mắt rồng, cổ phượng — đây là điềm đại quý; nếu là nữ, tương lai ắt sẽ làm thiên tử.”
Lúc bấy giờ, lời dự ngôn này không có ai tin, bởi vì trong suốt lịch sử từ thời Chu đến thời Đường, chưa từng có nữ hoàng đế.
Khi Võ Tắc Thiên được mười bốn tuổi, Đường Thái Tông nghe nói nàng rất xinh đẹp, liền triệu vào hậu cung và phong làm Tài nhân — thuộc hàng chính ngũ phẩm trong các phi tần. Trước khi nhập cung, người mẹ là Dương thị rất thương con, ôm con mà khóc. Nhưng Võ Tắc Thiên không hề bi thương, chỉ nói với mẹ rằng: “Sắp được diện kiến Thiên tử, sao biết đó không phải là phúc phận? Vì sao lại bi thương như tiểu hài tử?”
Dương thị nghe vậy thì ngừng khóc.
Trong Tân Đường Thư ghi rằng: sau khi Võ Tắc Thiên vào cung, Đường Thái Tông ban cho nàng cái tên là Võ Mị (武媚), chữ Mị (媚) mang nghĩa là diễm lệ, xinh đẹp. Về sau, khi Đường Cao Tông còn là thái tử, có lần ông vào cung chăm sóc vua cha đang bệnh, và đã tình cờ trông thấy Võ Mị, liền đem lòng say đắm.
Sau khi Đường Thái Tông băng hà, theo như quy chế của nhà Đường khi ấy, thì tất cả các phi tần từng hầu hạ tiên đế đều phải rời khỏi hoàng cung, xuất gia ở Cảm Nghiệp Tự, xuống tóc làm ni cô. Võ Mị cũng nằm trong số đó.
Một năm sau đó, khi đến ngày giỗ đầu của Đường Thái Tông, Đường Cao Tông đã đến Cảm Nghiệp Tự để dâng hương. Và ở đó, ông tình cờ lại gặp Võ Mị. Trong Tư Trị Thông Giám chép rằng: “Đến ngày kỵ nhật, thượng tới chùa hành hương, gặp được bà; Võ thị khóc, thượng cũng khóc.” Còn trong Tân Đường Thư thì chép rằng: Võ Mị bật khóc, khiến Cao Tông vô cùng cảm động.
Từ những lời ghi chép ấy, chúng ta có thể suy đoán rằng giữa hai người trước đó đã có một tầng tình cảm không hề đơn giản.
Lúc này, trong hậu cung cũng xảy ra một tình huống: Vương hoàng hậu và Tiêu Thục Phi đang tranh sủng quyết liệt. Vương hoàng hậu muốn tìm một nữ nhân khác để chia bớt sự sủng ái của Đường Cao Tông dành cho Tiêu Thục Phi. Khi nghe nói Đường Cao Tông có để ý đến Võ Mị, hoàng hậu liền bí mật bảo Võ Mị nuôi lại tóc, rồi khuyên hoàng đế nạp Võ Mị vào cung.
Cách làm này khiến người ta có cảm giác trí lược của Vương hoàng hậu không cao. Bởi lẽ nếu bà đã không sánh được với Tiêu Thục Phi về sức hấp dẫn, thì việc đưa một nữ nhân có sức thu hút mạnh hơn vào cung, thì chẳng phải là sẽ càng nguy hiểm hơn sao? Người đủ khả năng lôi kéo trái tim hoàng đế khỏi Tiêu Thục Phi, thì đương nhiên cũng có thể vượt qua Vương hoàng hậu. Tình thế như vậy đã khiến cục diện càng thêm rối rắm.
Cứ như vậy, Võ Mị lại được đưa vào cung. Trong Tư Trị Thông Giám ghi rằng: Võ thị thông minh lanh lợi, có nhiều thủ đoạn ứng xử, khi mới nhập cung liền dùng lời lẽ khiêm nhường và thái độ hết mực cung thuận để hầu hạ hoàng hậu.
Khi ấy, Võ Mị đã hai mươi bảy tuổi, lớn hơn Đường Cao Tông bốn tuổi — nàng là một người phụ nữ đã rất chín chắn về mặt tâm trí, lại có đầy tham vọng. Ban đầu, Võ Mị tỏ ra vô cùng khiêm cung và mềm mỏng trước Hoàng hậu. Vương hoàng hậu tưởng rằng Võ Mị thật lòng quy thuận, nên đã hết lời tán dương Võ Mị trước mặt Đường Cao Tông.
Chẳng bao lâu sau, Võ Mị trở thành người được sủng ái bậc nhất trong hậu cung, và được phong làm Chiêu Nghi, thuộc hàng chính nhị phẩm. Từ đó, nàng được gọi là Võ Chiêu Nghi.
Lúc này, Vương hoàng hậu mới dần nhận ra nguy cơ của mình, nên bà đã làm hai việc để tự cứu. Việc thứ nhất chính là thúc đẩy chuyện lập thái tử.
Vương hoàng hậu không có con trai, nhưng Đường Cao Tông có một phi tần xuất thân bình dân sinh được một hoàng tử tên là Lý Trung. Vì người mẹ chỉ là dân thường, hoàng tử này không có bất kỳ hậu thuẫn gia tộc nào. Lúc này, cậu của hoàng hậu là Liễu Thích bèn khuyên bà hãy chủ động đề nghị lập Lý Trung làm thái tử — như vậy, thái tử sẽ mang ơn hoàng hậu, sau này nếu lên ngôi, địa vị của bà sẽ vượt xa Võ Chiêu Nghi.
Vì thế, vào tháng bảy năm Vĩnh Huy thứ ba (tức năm 652), Vương hoàng hậu thông qua Trưởng Tôn Vô Kỵ để thuyết phục Đường Cao Tông, và thế là Lý Trung được lập làm hoàng thái tử.
Việc thứ hai mà Vương hoàng hậu làm là hợp tác với Tiêu Thục Phi, lúc này Tiêu Thục Phi cũng đã thất sủng. Hai người từ thế đối đầu, nay buộc phải hợp tác với nhau, để tìm cách tranh lại ân sủng từ tay Võ Chiêu Nghi.
Thế nhưng phương pháp của họ là hoàn toàn sai lầm. Hai người tìm mọi cơ hội để nói xấu Võ Chiêu Nghi trước mặt Đường Cao Tông, nhưng hoàng đế hoàn toàn không hề để tâm — vì khi này ông chỉ tin tưởng Võ Chiêu Nghi mà thôi.
Vương hoàng hậu lại quá coi trọng thân phận, bà không muốn hạ mình kết giao với các thị thần thân cận hoàng đế. Mẹ của hoàng hậu được phong làm Vệ Quốc phu nhân, còn cậu là Liễu Thích – giữ chức Trung thư lệnh — tương đương cấp tổng lý. Những người này mỗi lần tiến cung đều không tỏ ra khiêm nhường với người trong triều.
Vì vậy, hoàng hậu vô hình trung luôn đứng ở vị thế cao ngạo trước cả những người thân cận hoàng đế và đám quan lại trong cung, khiến ai nấy đều khó chịu.
Ngược lại, Võ Chiêu Nghi thì lại rất khéo léo. Hễ thấy hoàng hậu tỏ ra không tôn trọng ai, thì Võ Chiêu Nghi liền tận tâm kết giao với người ấy, lại còn chia bổng lộc, thưởng tài vật cho họ. Do đó, những người phục vụ bên cạnh hoàng hậu và Tiêu Thục Phi dần dần đều trở thành tai mắt của Võ Chiêu Nghi. Mọi hành động của hai người, Võ Chiêu Nghi đều biết rất rõ, rồi đem báo lại cho hoàng đế.
