Trong 320 năm của thời Lưỡng Tống, đã khép lại cục diện phân tranh hỗn loạn kéo dài suốt từ loạn An Sử đến thời Ngũ Đại Thập Quốc, đồng thời đã giúp nền kinh tế và văn hóa hồi phục và phát triển (sau thời gian dài bị tàn phá nghiêm trọng).

Trong triều đại ấy, khoa học kỹ thuật và thương nghiệp đều có bước tiến vượt bậc; ngành giải trí đạt tới sự phồn thịnh chưa từng có; các bậc văn học gia, triết học gia cũng nối tiếp nhau xuất hiện. Hôm nay, chúng ta hãy cùng bước vào vương triều tựa như một giấc mộng huy hoàng ấy.

Nói một cách nghiêm ngặt, Lưỡng Tống vẫn chưa phải là một vương triều thống nhất trọn vẹn. Thế nhưng, đó lại là một thời đại mà kinh tế, văn hóa, khoa học kỹ thuật đều phát triển đến trình độ rất cao.

Trung Quốc có “tứ đại phát minh”, đó là những thành tựu có ảnh hưởng vô cùng sâu xa đối với lịch sử thế giới. Trong đó, ngoài thuật làm giấy do Thái Luân thời Đông Hán phát minh, thì ba phát minh còn lại là la bàn, thuật in ấn và thuốc súng — từ khi ra đời cho đến khi được đưa vào ứng dụng thực tiễn — đều gắn liền với thời nhà Tống.

Trước hết, chúng ta hãy nói về thuật in ấn.

Thực ra, thuật in đã xuất hiện từ thời đại nhà Đường. Loại in ấn khi ấy gọi là “điêu bản ấn loát” — tức là in khắc ván. Khi chế tác bản in, toàn bộ chữ phải được khắc trên một tấm ván. Với phương pháp này, chỉ cần khắc sai một chữ, cả tấm bản ấy coi như hỏng, phải bỏ đi và khắc lại từ đầu.

Đến thời nhà Tống, Tất Thăng đã phát minh ra thuật in chữ rời. Ông dùng đất sét dính để khắc sẵn từng con chữ riêng biệt. Khi sắp chữ, cần dùng chữ nào thì lấy chữ ấy ra, rồi dùng sáp, nhựa thông và tro giấy để cố định lên bản in. Đợi đến khi tấm bản ấy không còn cần dùng nữa, thì chỉ cần hơ nóng bằng lửa, các con chữ sẽ tự rơi xuống, có thể thu lại để dùng cho lần sau.

Sự ra đời của thuật in ấn này đã làm giảm mạnh chi phí để sản xuất sách vở, đồng thời cũng thúc đẩy mạnh mẽ việc truyền bá văn hóa.

Mọi người có thể thử hình dung: nếu một cuốn sách phải được chép tay từng chữ một, thì để có được một bản sách là điều vô cùng quý giá. Sách càng dài, chi phí để sao chép và lưu truyền càng cao. Nhưng với sách in ấn thì hoàn toàn khác. Chỉ cần chế tác bản in một lần, người ta có thể in ra hàng nghìn, thậm chí hàng vạn cuốn sách. Khi số lượng sách tăng lên, giá sách tự nhiên cũng sẽ hạ xuống, nhờ đó tri thức có thể đi xa hơn, đến với nhiều người hơn.

Cuộc Cải cách Tôn giáo ở châu Âu cũng có liên quan phần nào đến sự phát minh của thuật in ấn. Trước đó, Kinh Thánh đều là bản chép tay, hơn nữa còn được viết trên da dê. Vào thời ấy, giá của một bộ Kinh Thánh là vô cùng đắt. Chính vì vậy, chỉ có Giáo hội và một số rất ít học giả mới có thể đọc Kinh Thánh, đồng thời họ cũng nắm quyền được giải thích Kinh Thánh. Người bình thường chỉ có thể đến nhà thờ, nghe linh mục giảng đạo.

Nhưng sau khi thuật in ấn ra đời, rất nhiều người đã có thể mua được Kinh Thánh, tự mình đọc, tự mình lý giải, và trực tiếp câu thông với Thượng Đế thông qua đức tin cùng lời kinh. Như vậy, vai trò trung gian tuyệt đối của Giáo hội đã bị vượt qua.

Điều này đã thúc đẩy phong trào Cải cách Tôn giáo, đồng thời góp phần sản sinh ra Cơ Đốc giáo – Tân giáo. Còn về Giáo hội Công giáo, vì khó chấp nhận việc quyền uy bị thách thức, nên bắt đầu bức hại những tín đồ Tân giáo.

Vì thế, một bộ phận tín đồ Tân giáo đã lên con thuyền “Mayflower”, rời khỏi lục địa châu Âu, vượt biển đến châu Mỹ. Sau cùng, chính trên vùng đất ấy, Hợp chúng quốc Hoa Kỳ đã được kiến lập.

Thời Tống còn có một phát minh lớn khác, đó là la bàn. Nói về la bàn, ít nhất từ khoảng thời Tần — Hán, đã có thể tìm thấy ghi chép trong sử sách. Thế nhưng, những ghi chép về việc dùng la bàn trong hàng hải thì xuất hiện vào thời Tống. Loại la bàn từ tính này về sau được người Ả Rập truyền sang phương Tây, từ đó góp phần thúc đẩy thời đại Đại Phát kiến Địa lý ở châu Âu. Columbus đã phát hiện ra châu Mỹ, còn Magellan thì hoàn thành chuyến hải hành vòng quanh thế giới đầu tiên.

Ngành đóng thuyền thời Tống cũng vô cùng phát đạt, hơn nữa còn do quan phủ trực tiếp kinh doanh và quản lý. Chỉ riêng một ngành đóng thuyền, cộng thêm những người điều khiển tàu thuyền, trên toàn quốc đã lên tới con số hàng chục vạn người.

Theo những ghi chép còn có thể tra cứu trong sử sách, loại thuyền lớn nhất khi ấy có sức chở lên tới một nghìn một trăm tấn. Thuyền thời đó đều được làm bằng gỗ; thuyền càng lớn, vấn đề an toàn càng trở nên nghiêm trọng. Thế nhưng, thuyền thời Tống đã có khoang kín chống nước. Cột buồm chính trên thuyền cao tới 10 trượng theo thước đo thời Tống, tương đương với hơn 30 mét; thân thuyền dài hơn 110 mét. Khi đi trên biển, nó giống như một ngọn núi nhỏ đang lướt trên sóng lớn.

Những thủy thủ điều khiển những cánh buồm, chỉ cần không phải đi hoàn toàn ngược gió, thì đều có thể khá tự do khống chế phương hướng di chuyển của thuyền. Ngoài ra còn có loại thuyền guồng, tức là thuyền dùng bánh guồng để đẩy nước. Trong cuộc nổi loạn của Dương Ma, và trận đại chiến Thái Thạch của Ngu Doãn Văn, đều từng thấy xuất hiện loại thuyền guồng này.

Vì vậy, những thuyền lớn thời Tống khi ấy có thể viễn dương đến Nhật Bản, Cao Ly, Ấn Độ, Đông Nam Á, Ả Rập, thậm chí có thể đến Đông Phi. Chúng không chỉ có tốc độ nhanh, mà còn có mức độ an toàn tương đối bảo đảm — giữa biển cả mênh mông, quả thực là những cự hạm của một thời đại phồn hoa.

Một phát minh khác nữa chính là thuốc súng. Việc phát minh thuốc súng ở Trung Quốc đại khái xuất hiện vào thời Ngụy — Tấn. Khi ấy, Đạo gia đã biết dùng lưu huỳnh, diêm tiêu và than gỗ để chế tạo thuốc súng trong quá trình luyện đan. Đến thời Tùy — Đường, người ta lại dùng thuốc súng để chế tạo pháo trúc và pháo hoa.

Nhưng phải đến thời Tống, thuốc súng mới chính thức được ứng dụng vào chiến tranh. Trong trận chiến bảo vệ Đông Kinh vào những năm Tĩnh Khang, cũng như trong trận đại chiến Thái Thạch của Ngu Doãn Văn, đều có ghi chép về việc sử dụng hỏa pháo.

Sau khi nước Kim học được kỹ thuật thuốc súng, họ lại phát minh ra hỏa thương và bom nổ. Loại bom ấy gọi là “Chấn Thiên Lôi” – nghĩa là tiếng sấm làm rung chuyển bầu trời. Khi phát nổ, nó có thể đốt xuyên cả áo giáp sắt, thiêu cháy cả một vùng đất rộng nửa mẫu.

Đến khi người Mông Cổ tây chinh, kỹ thuật hỏa pháo cũng theo vó ngựa Mông Cổ mà truyền đến châu Âu. Khi tấn công Baghdad, đại quân Mông Cổ chỉ cần dùng thuốc nổ, thì đã có thể khoét xuống mặt đất một hố sâu bảy thước. Đó cũng là lý do vì sao trong cuộc tây chinh của Húc Liệt Ngột, khi ông ta đánh vào thành Baghdad, một đại đô thị có tới trăm vạn dân, thế mà lại hoàn toàn không thể phòng thủ nổi. Bởi vì uy lực thuốc nổ của Mông Cổ khi ấy thực sự quá đáng sợ.

Ngày nay, khi nhìn lại lịch sử cận đại, người ta thường nói rằng trong Chiến tranh Nha phiến, người Anh có “thuyền bền, pháo mạnh”. Nhưng trên thực tế, hỏa khí của Trung Quốc vốn cũng không hề kém. Khi Hốt Tất Liệt tiến công Tương Dương, loại đại pháo được sử dụng có sức công phá không gì cản nổi, có thể nổ tung mặt đất thành hố sâu bảy thước. Vì vậy, thất bại của nhà Thanh trong Chiến tranh Nha phiến chủ yếu là do vấn đề ở phương diện chỉ huy.

Những phát minh khoa học kỹ thuật thời Tống có rất nhiều, chúng tôi không thể lần lượt giới thiệu hết từng thứ một. Vào những năm Tống Nhân Tông thời Bắc Tống, đã xuất hiện một nhà khoa học tên là Thẩm Quát. Ông để lại một bộ sách nổi tiếng là Mộng Khê Bút Đàm.

Thẩm Quát là một người rất tài năng, gần như không sách nào không đọc, học thức cực kỳ uyên bác. Từ thiên văn, địa lý, y dược, cho đến âm nhạc, thư họa, chính trị, văn học — lĩnh vực nào ông cũng bàn tới, hơn nữa đều có kiến giải rất độc đáo. Ngày nay, sở dĩ chúng ta biết được về thuật in chữ rời, chính là nhờ tìm thấy ghi chép ấy trong Mộng Khê Bút Đàm.