Khi An Lộc Sơn khởi binh tạo phản, ban đầu thì tiến quân rất thuận lợi, nhưng rất nhanh sau đó đã bị chặn lại ở Đồng Quan. Các tướng lĩnh nhà Đường lập tức nổi lên tiến đánh An Lộc Sơn, đội quân của Quách Tử Nghi đánh vào phía sau, cắt đứt đường lui về Phạm Dương. Trên lý thuyết, An Lộc Sơn coi như là đã đến bước đường cùng.
Thế nhưng ngay lúc ấy, từ tiền tuyến lại truyền về tin Đồng Quan thất thủ. Đây là một đại tội của Dương Quốc Trung.
Lúc An Lộc Sơn khởi binh, hắn lấy danh nghĩa là “thảo phạt Dương Quốc Trung”, vì thế có người đã khuyên Ca Thư Hàn hãy dâng biểu xin Hoàng đế trừng trị Dương Quốc Trung. Ca Thư Hàn đã không làm theo, nhưng Dương Quốc Trung nghe được tin này thì vô cùng lo sợ.
Đúng lúc đó, có người tâu với Đường Huyền Tông rằng bộ tướng của An Lộc Sơn là Thôi Kiền Hựu đang giữ Thiểm huyện, binh lực chưa đến bốn nghìn, lại rất suy yếu, thiếu chuẩn bị. Vì thế Đường Huyền Tông lập tức hạ lệnh thúc ép Ca Thư Hàn phải tiến quân, chiếm lại Thiểm huyện và Lạc Dương.
Thế nhưng Ca Thư Hàn không tán đồng với kế hoạch ấy, ông tâu với Đường Huyền Tông rằng: “Xin bệ hạ suy xét. Thứ nhất, An Lộc Sơn đang làm phản, sao hắn có thể dùng quân lính yếu kém như vậy? Rõ ràng đó là mồi nhử để dụ ta xuất trận. Hễ ta tiến quân là trúng kế. Thứ hai, quân của An Lộc Sơn là phản quân. Thời gian càng dài thì càng bất lợi cho hắn. Lại thêm hắn tính tình bạo ngược, tướng sĩ lòng người ly tán, nội bộ sớm muộn cũng sinh biến. Chúng ta chỉ cần giữ vững Đồng Quan, án binh chờ thời, đến lúc hắn chống đỡ không nổi nữa rồi mới đánh, như vậy rất dễ giành thắng lợi. Vấn đề của chúng ta hiện nay không phải là thời gian, mà là thắng hay bại. Chỉ cần chiến thắng, thì cần gì phải vội thắng cho nhanh? Thứ ba, bệ hạ đang trưng binh từ Sóc Phương, Lũng Hữu, Hà Tây, hiện các cánh quân ấy vẫn chưa tập kết đầy đủ. Đợi họ hội quân rồi xuất chiến thì sẽ có thể thắng. Còn hiện tại, binh sĩ dưới quyền thần đều là quân tạm tuyển, sức chiến đấu quá yếu”.
Quách Tử Nghi và Lý Quang Bật đều hoàn toàn đồng ý với quan điểm của Ca Thư Hàn. Quách Tử Nghi nói: “Hiện nay chúng ta không nên dẫn quân ra khỏi Đồng Quan. Trái lại, nên dẫn quân tiến thẳng về sào huyệt Phạm Dương của phản quân, bắt vợ con của phản tặc làm con tin để chiêu dụ chúng đầu hàng. Khi ấy thuộc hạ của An Lộc Sơn hẳn sẽ tan rã hết. Đến lúc đó muốn bắt An Lộc Sơn chẳng phải là rất dễ dàng sao?”
Ca Thư Hàn, Quách Tử Nghi và Lý Quang Bật đều là những danh tướng, lời lẽ hết thảy đều có lý. Nhưng Dương Quốc Trung thì cứ xàm tấu bên tai Đường Huyền Tông. Trong Tư trị thông giám chép rằng: “Quốc Trung nghi ngờ Ca Thư Hàn mưu hại mình, bèn tâu rằng giặc đang lúc không phòng bị, còn Ca Thư Hàn thì lại chần chừ, sẽ làm lỡ thời cơ.” Đường Huyền Tông nghe vậy cho là đúng, liền sai hoạn quan liên tiếp truyền chỉ, thôi thúc phải lập tức xuất quân.
Những hoạn quan truyền lệnh liên tục tới, người trước vừa đi khỏi cửa thì người sau đã tới thúc ép, hết lượt này đến lượt khác mà không dứt. Ca Thư Hàn biết rằng không thể cưỡng nổi, đành vỗ ngực khóc lớn, vì ông hiểu rằng nếu ra khỏi Đồng Quan thì chắc chắn sẽ thua trận. Nhưng thánh chỉ đã hạ xuống, không thể không tuân. Vì vậy, vào ngày 4 tháng 6 năm 756, Ca Thư Hàn buộc phải dẫn quân tiến ra khỏi Đồng Quan, dù biết đó là con đường đi vào tử địa.
Lần xuất quần này vô cùng bất lợi, quân Đường rơi ngay vào ổ phục kích tại vùng nay thuộc huyện Linh Bảo, Hà Nam. Đại quân bị dồn vào một thung lũng hẹp dài mà không thể xoay trở. Trong số 18 vạn quân xuất trận, số người trở về được chỉ hơn 8 nghìn, tức là tử vong đến hơn 9 phần 10. Tướng của An Lộc Sơn là Thôi Kiền Hựu đã thừa thế thúc quân tiến mạnh. Đến ngày mồng 9 tháng 6, Đồng Quan thất thủ, Ca Thư Hàn bị bắt.
Khi Đồng Quan thất thủ, kinh thành lập tức lâm vào nguy hiểm. Dương Quốc Trung vốn giữ chức Kiếm Nam Tiết độ sứ, trị sở đặt tại Thành Đô, nên hắn khuyên Đường Huyền Tông hãy chạy sang Tứ Xuyên để lánh nạn.
Ngày 13 tháng 6, vào một buổi sớm trời mưa lất phất, Đường Huyền Tông dẫn theo các chị em của Dương Quý Phi, và các hoàng tử hoàng tôn, phi tần công chúa, cùng Dương Quốc Trung và một số rất ít hoạn quan và người hầu thân cận, họ âm thầm lên đường chạy trốn, không hề báo cho bá quan văn võ hay cấm vệ quân biết.
Khi đi ngang qua kho phủ, Dương Quốc Trung nói rằng kho tàng nhiều tiền như vậy, không thể để lọt vào tay phản quân, thỉnh cầu được thiêu hủy. Nhưng Đường Huyền Tông không đồng ý, ông nói: “Bọn giặc đến, nếu cướp không được số tiền này thì sẽ quay sang cướp từ dân chúng. Chi bằng cứ để lại cho chúng, đừng để bách tính của trẫm phải chịu khổ.”
Ngày hôm sau, bá quan không thấy hoàng đế đâu thì vô cùng hoảng loạn. Còn viên hoạn quan Biên Lệnh Thành thì mở cổng thành, đầu hàng An Lộc Sơn.
Ngày 14 tháng 6, đoàn tùy tùng của Đường Huyền Tông đến trạm dịch ở Mã Ngôi Pha. Binh sĩ đi theo đã đói khát đến mức kiệt sức, trong lòng họ chất đầy phẫn uất, họ cho rằng mọi tai họa đều là do Dương Quốc Trung gây ra. Vậy mà lúc này Dương Quốc Trung vẫn làm ra vẻ Tể tướng, quát nạt sai khiển người khác như ở triều đình.
Đại tướng Long Vũ quân là Trần Huyền Lễ đã muốn nhân lúc hỗn loạn để trừ bỏ Dương Quốc Trung. Hơn bốn mươi năm trước, Trần Huyền Lễ từng lập đại công giúp Đường Huyền Tông lên ngôi, nên rất được tin cậy và được giao chức thống lĩnh cấm quân. Cơ hội nói đến liền đến, đúng lúc ấy có hai mươi sứ thần nước Thổ Phồn tới trạm dịch, họ nói với Dương Quốc Trung rằng không tìm được thức ăn. Thủ hạ của Trần Huyền Lễ lập tức hô lớn: “Dương Quốc Trung câu kết với Hồ Lỗ để mưu phản!” Rồi cả đám lập tức xông lên, trong loạn đao mà chém chết Dương Quốc Trung.
Tiếp đó, binh lính lại chém luôn cả con trai của Dương Quốc Trung cùng chị ruột của Dương Quý Phi. Đường Huyền Tông nghe tiếng ồn ào bên ngoài, liền bước ra hỏi chuyện gì đang xảy ra.
Trần Huyền Lễ thưa với Đường Huyền Tông rằng: “Dương Quốc Trung mưu phản, chúng thần đã giết hắn rồi.” Đường Huyền Tông lúc này cũng không còn cách nào khác, chỉ đáp rằng: “Giết xong rồi vậy thì hãy giải tán đi”.
Nhưng Trần Huyền Lễ vẫn không rời đi, ông nói: “Quý phi không nên tiếp tục cung phụng. Nguyện xin bệ hạ cắt đứt tình ân mà thi hành chính pháp.” Ý của Trần Huyền Lễ là Dương Quốc Trung đã bị giết vì tội phản nghịch, thì Dương Quý Phi cũng không thể tiếp tục ở bên cạnh hoàng đế, mà phải bị xử tử. Tướng sĩ đều cho rằng mối họa ngày nay một phần là do Đường Huyền Tông quá say đắm mỹ nhân mà bỏ bê chính sự.
Đường Huyền Tông thấy trước mắt đã xảy ra binh biến, hiểu rõ lòng quân đang phẫn nộ, không thể trái ý họ. Ông chỉ đáp: “Để trẫm nghĩ đã”.
Đường Huyền Tông chống gậy, cúi đầu, ông đứng thật lâu mà không nói, nhìn bóng dáng thật cô độc và tang thương. Khi ấy Đường Huyền Tông đã hơn bảy mươi tuổi, thật lòng không nỡ giết Quý phi.
Cao Lực Sĩ cất tiếng khuyên nhủ: “Hoàng thượng, hiện giờ ngài chỉ còn trông cậy vào cấm vệ quân để bảo toàn tính mạng. Nay họ đã giết Dương Quốc Trung, nhưng không biết bệ hạ sẽ trừng phạt họ ra sao. Nếu họ vì sợ hãi mà lại tiếp tục phát động chính biến, cục diện sẽ không sao khống chế được. Hoặc giả họ không làm chính biến, nhưng toàn bộ bỏ đi, thì bệ hạ biết dựa vào ai? Bây giờ chỉ có trấn an lòng quân, bệ hạ mới có thể an toàn”.
Đường Huyền Tông không còn cách nào khác, ông hạ lệnh cho Cao Lực Sĩ thắt cổ Dương Quý Phi. Sau đó đặt thi thể trước sảnh để Trần Huyền Lễ đến xem. Chỉ đến lúc ấy, binh sĩ mới tháo áo giáp xuống, quỳ lạy tạ tội với Hoàng đế.
Bởi vậy về sau, nhà thơ Bạch Cư Dị trong bài Trường hận ca đã viết:
“Thúy hoa dao dao hành phục chỉ,
Tây xuất đô môn bách dư lý.
Lục quân bất phát vô nại hà,
Uyển chuyển nga mi mã tiền tử.
Hoa điền uỷ địa vô nhân thu,
Thúy kiều kim tước ngọc tao đầu.
Quân vương yểm diện cứu bất đắc,
Hồi khán huyết lệ tương hòa lưu”.
Tạm dịch thơ:
“Xe ngọc lắc lư đi rồi dừng,
Vượt hơn trăm dặm khỏi Tây môn,
Lục quân không tiến biết làm sao,
Mỹ nhân quặn thắt trước đầu ngựa.
Trang sức rơi đầy chẳng ai thu,
Trâm vàng ngọc tước rơi vương vãi,
Quân vương che mặt không cứu được,
Quay lại máu lệ hòa nước mắt”.
Đã cùng mỹ nhân gắn bó biết bao năm, nay phải âm dương ly biệt. Biết trách ai đây, chỉ có thể trách bản thân đã quá đỗi hồ đồ. Họa này không phải đột ngột đến, mà đã tích tụ từ rất lâu. Gửi gắm đến thế nhân, khi đang sống trong ngày tháng yên bình, phải luôn biết tu dưỡng bản thân liên tục, đừng chìm đắm trong hưởng lạc mộng ảo, nếu không thì… bài học của cổ nhân đang hiện ngay trước mắt.
