Dưới sự cai trị hà khắc của Tùy Dạng Đế, các đội quân phản loạn nổi dậy khắp nơi. Trong đó có những nghĩa quân vì nước vì dân, nhưng cũng có vô số đội quân nổi dậy để cướp bóc, các thế lực quân phiệt mọc nên như nấm.
Đúng vào lúc dân chúng khắp nơi phải sống trong cảnh dầu sôi lửa bỏng, Tùy Dạng Đế lại huy động dân phu, xây hơn một trăm tòa nhà xa hoa tráng lệ trong cung điện Giang Đô. Mỗi tòa đều tuyển mỹ nhân đến ở, mỗi ngày thay phiên có một tòa đứng ra bày tiệc rượu. Tùy Dạng Đế cùng Tiêu Hoàng hậu ngày ngày đều chè chén yến ẩm, hơn nghìn cung nữ theo hầu cũng chìm đắm trong men say không dứt.
Thế nhưng, lẽ nào Tùy Dạng Đế thực sự không biết rằng đại họa đã gần kề ngay trước mắt hay sao?
Bề ngoài, Tùy Dạng Đế say sưa sống trong men rượu và mỹ nhân, nhưng trong lòng lại có cảm giác hoảng hốt. Mỗi lần bãi triều, ông ta thường mặc áo quần ngắn, cầm gậy chống, đi lang thang khắp nơi trong cung để ngắm cảnh, chỉ sợ rằng mai này sẽ không còn có cơ hội nhìn thấy nữa.
Lúc ấy Tùy Dạng Đế đã gần năm mươi tuổi, ông ta cũng biết bói toán và quan sát tinh tượng, nên thường bày tiệc đêm dưới trời sao.
Có lần, Tùy Dạng Đế bỗng nói với Tiêu Hoàng hậu rằng:
“Ngoài kia có rất nhiều kẻ muốn đoạt lấy ngôi vị của ta. Nhưng cùng lắm thì ta cũng được phong làm Trường Thành Công, còn nàng cũng sẽ giống như Thẩm hậu”.
Trường Thành Công và Thẩm hậu chính là tước vị mà Trần Hậu Chủ và Hoàng hậu của ông ta nhận được sau khi nhà Nam Trần mất nước. Khi quan sát thiên tượng, Tùy Dạng Đế đã biết rằng vận nước đã tận, ngai vàng khó giữ, nhưng có lẽ dù mất đế vị, về sau hai người vẫn có thể sống, không đến nỗi tệ.
Nói xong những lời bi quan ấy, Tùy Dạng Đế lại thở dài mà nói:
“Thôi kệ vậy, hôm nay có rượu thì hôm nay say.”
Có lần soi gương, Tùy Dạng Đế còn lẩm bẩm:
“Một cái đầu đẹp thế này… không biết rồi sẽ bị ai chém đây?”
Có lẽ đó chính là linh cảm mà Tùy Dạng Đế đã mơ hồ cảm nhận được.
Tùy Dạng Đế biết rằng vùng Trung Nguyên đã không còn thuộc về Đại Tùy nữa, nên có ý muốn dời đô xuống Giang Nam, mong được an ổn một góc trời còn lại. Vì thế, ông hạ chiếu xây dựng Đan Dương cung tại Kiến Khang — tức Nam Kinh ngày nay. Quyết định này có thể nói là nguyên nhân trực tiếp nhất dẫn đến cái chết của Tùy Dạng Đế.
Khi Tùy Dạng Đế đi Giang Đô, ngoài văn võ bá quan theo hầu, ông ta còn đem theo một đội cấm vệ quân tinh nhuệ gọi là Kiêu Quả. Lực lượng này có phần giống với đội quân Khiếp Tiết của Thành Cát Tư Hãn, họ tuyển toàn những dũng sĩ thiện chiến, được triều đình ban cho bổng lộc hậu hĩnh và rất nhiều đặc quyền. Đây là đội quân vừa mạnh vừa trung thành tuyệt đối với hoàng đế.
Nhưng đội quân Kiêu Quả của nhà Tùy lại có một vấn đề lớn: họ đều là người vùng Quan Trung.
Tùy Dạng Đế từng muốn họ lập gia đình và định cư ở Giang Nam, nhưng khi ông quyết định dời đô sang Nam Kinh, những binh sĩ của đội quân Kiêu Quả vẫn không quên quê nhà và người thân. Vì thế, họ lần lượt bỏ trốn.
Khi ấy có một tướng quân tên là Đậu Hiền đã bỏ trốn về phía tây. Tùy Dạng Đế lập tức phái kỵ binh đuổi theo và chém đầu ông ta. Thế nhưng, việc ấy vẫn hoàn toàn không ngăn được làn sóng binh sĩ đào ngũ.
Tùy Dạng Đế bèn phái một người mà ông ta hết mực tin cậy là Tư Mã Đức Kham — dẫn đội quân Kiêu Quả đóng giữ tại Đông Thành. Khi ấy, Tư Mã Đức Kham bàn với hai tướng là Nguyên Lễ và Bùi Kiền Thông rằng: “Quân Kiêu Quả, ai nấy đều muốn chạy. Nếu ta tâu lên, e rằng Hoàng thượng sẽ giết ta, còn nếu đợi họ chạy hết, Hoàng thượng cũng sẽ giết ta. Vậy hay là… chúng ta cũng bỏ trốn thôi.”
Hai người kia đều đồng ý. Họ gọi thêm nhiều người khác tham gia: có tướng lĩnh, có người giữ Ngọc tỷ cho hoàng đế, thậm chí cả ngự y. Mọi người mặc nhiên bàn chuyện chạy trốn ngay giữa chốn đông người, chẳng hề kiêng dè gì.
Một cung nữ nghe được, vội đến báo với Tiêu hậu: “Bên ngoài người người đều muốn tạo phản.”
Tiêu hậu đáp:
“Ngươi cứ đi báo đi.”
Cung nữ bước vào tâu với Tùy Dạng Đế, ông ta tức giận, liền giết chết cung nữ ấy.
Sau đó, lại có người đến nói với Tiêu hậu rằng Kiêu Quả đang tính chuyện đào thoát. Tiêu hậu chỉ thở dài mà đáp rằng: “Thiên hạ đã đến bước này rồi, không thể vãn hồi nữa. Đừng nói gì nữa, đừng khiến Hoàng thượng thêm lo.”
Từ đó về sau, không còn ai dám nhắc đến tình hình bên ngoài nữa.
Trong nhóm người đang chuẩn bị bỏ trốn ấy, có một người tên Triệu Hành Xu, giữ chức Hổ Nha lang tướng. Ông ta có một người bạn thân là Vũ Văn Trí Cập. Vũ Văn Trí Cập chính là con trai của Vũ Văn Thuật — kẻ từng giúp Dương Quảng đoạt ngôi Thái tử.
Vũ Văn Thuật qua đời vào mùa đông năm Đại Nghiệp thứ mười hai. Ông ta có ba người con: Con trưởng là Vũ Văn Hóa Cập. Trong tiểu thuyết Tùy Đường Diễn Nghĩa, Vũ Văn Hóa Cập bị mô tả như một đại gian thần. Con thứ hai của Vũ Văn Thuật là Vũ Văn Trí Cập, con thứ ba là Vũ Văn Sĩ Cập, người này cưới Nam Dương Công chúa, con gái của Tùy Dạng Đế.
Hai người con đầu đều là hạng công tử bột, ngu muội, nhu nhược và tham lam, chẳng làm nên trò trống gì.
Trong tiểu thuyết Tùy Đường Diễn Nghĩa, Vũ Văn Hóa Cập có một người con trai tên là Vũ Văn Thành Đô, nhưng trên thực tế lại không có người này. Theo chính sử, Vũ Văn Hóa Cập chỉ có hai con: một người tên Thành Tích và một người tên Thành Sử.
Khi Vũ Văn Trí Cập biết được kế hoạch bỏ trốn của Tư Mã Đức Kham và những người khác, hắn nói: “Hoàng thượng tuy có điều vô đạo, nhưng dù sao cũng là Hoàng thượng. Nếu các người chạy trốn, Hoàng thượng sẽ phái quân truy bắt, và các người sẽ bị giết y như Đậu Hiền. Nay vận số nhà Tùy đã tận, anh hùng bốn phương đều đã nổi dậy. Chỉ riêng ở Giang Đô này, số kẻ muốn làm loạn đã lên đến vài vạn. Nếu chúng ta làm đại sự, thì có thể lập nên sự nghiệp đế vương.”
Nói trắng ra, đó chính là ám chỉ việc giết vua đoạt vị.
Tư Mã Đức Kham cho rằng Vũ Văn Trí Cập nói đúng, nên đã cùng bàn bạc với nhóm người vốn định đào tẩu, hẹn rằng sẽ không bỏ trốn nữa, mà sẽ phát động binh biến, và sau khi thành công sẽ tôn Vũ Văn Hóa Cập làm chủ.
Vũ Văn Hóa Cập vốn là kẻ ngu muội, lại nhút nhát. Khi nghe quyết định ấy, Vũ Văn Hóa Cập gương mặt tái mét, mồ hôi đổ ra như tắm. Nhưng hắn nghĩ rằng nếu sự biến thành công, bản thân sẽ được hưởng vinh hoa phú quý vô tận, thế là liền gật đầu, chấp nhận đứng ra dẫn đầu.
Tiếp đó, Tư Mã Đức Kham tung tin đồn rằng: “Hoàng thượng đã nghe nói Kiêu Quả muốn tạo phản, nên đã chuẩn bị rất nhiều rượu độc. Sắp tới sẽ mở yến tiệc, định nhân đó mà đầu độc giết sạch quân Kiêu Quả, chỉ để người phương Nam ở lại.”
Binh lính Kiêu Quả nghe vậy thì hoảng hốt, lời đồn lan truyền khắp doanh trại, khiến kế hoạch tạo phản lại càng gấp rút hơn.
Đến ngày 10 tháng 3 năm 618, bỗng nổi lên một trận cuồng phong, giữa ban ngày mà trời tối sầm như chạng vạng. Đúng vào lúc ấy, Tư Mã Đức Kham cùng đồng đảng đã phát động binh biến.
Những người phụ trách trong cung cũng đã cấu kết với họ, phái hết thị vệ của Tùy Dạng Đế ra ngoài. Vì vậy, quân phản loạn gần như không gặp bất kỳ sự kháng cự nào, lập tức tiến vào trong cung.
Khi Tùy Dạng Đế nhìn thấy Tư Mã Đức Kham cùng nhóm người ấy, ông ta hết sức kinh hãi, vội hỏi: “Các ngươi tới làm gì? Có phải muốn tạo phản không?”
Tư Mã Đức Kham và những người khác đáp: “Chúng thần không có ý tạo phản. Chỉ muốn Bệ hạ trở về Quan Trung mà thôi.”
Thật ra, lúc ban đầu họ không hề có ý định giết Tùy Dạng Đế. Họ nói với Tùy Dạng Đế rằng: “Bên ngoài có rất nhiều binh sĩ đang chờ Hoàng thượng ra an ủi họ, rồi dẫn họ trở về Quan Trung. Chỉ cần như vậy, quân tâm sẽ ổn định.”
Nói rồi, họ dẫn Tùy Dạng Đế ra ngoài.
Về phần Vũ Văn Hóa Cập, khi nghe tin chính biến đã thành công, hắn vẫn còn hoảng loạn, run rẩy, nói chẳng nên lời. Tư Mã Đức Kham đến gặp và đưa hắn vào triều đường, xưng hắn là Thừa tướng.
Nhưng khi Hóa Cập nhìn thấy Tùy Dạng Đế, hắn liền lớn tiếng quát: “Mang cái thứ đó ra đây làm gì? Mau đưa nó trở vào để xử lý!”
Thế là Tư Mã Đức Kham và những người cùng phe liền đưa Tùy Dạng Đế trở lại tẩm điện, chuẩn bị giết ông.
Tùy Dạng Đế hỏi:
“Rốt cuộc ta phạm tội gì mà hôm nay các ngươi muốn giết ta?”
Lúc ấy, tướng lĩnh của Kiêu Quả là Mã Văn Cử đứng ra đáp rằng:
“Bệ hạ bỏ mặc tông miếu, suốt ngày chỉ du hành rong ruổi, đối ngoại thì liên miên chinh phạt, đối nội thì xa xỉ dâm dật. Khiến trai tráng chết sạch ngoài biên ải, khiến đàn bà trẻ nhỏ chết đầy trong hào rãnh, bách tính mất hết kế sinh nhai, bọn đạo tặc nổi lên như ong. Lại còn chuyên dùng kẻ nịnh thần, che giấu lỗi lầm, khước từ can gián— như vậy sao gọi là vô tội được?”
Tùy Dạng Đế nói rằng:
“Ta phạm nhiều tội như thế, quả đúng là đáng chết. Nhưng cũng không đến lượt các ngươi giết ta! Triều đình đối với các ngươi là ưu ái nhất, ban cho các ngươi quan cao lộc hậu, vinh hoa phú quý hưởng đến tận cùng, thế mà còn dám làm ra chuyện phản bội như thế này! Hôm nay, rốt cuộc là kẻ nào đã cầm đầu binh biến?”
Tư Mã Đức Kham đáp: “Khắp trời, người người oán hận, đâu chỉ một kẻ.”
Lúc ấy, Triệu vương Dương Cảo, đứa con trai mà Tùy Dạng Đế thương yêu nhất, mới chỉ mười hai tuổi, cậu bé ôm lấy phụ thân mà khóc lóc thảm thiết. Ngay trước mặt Tùy Dạng Đế, Bùi Kiền Thông rút đao chém Dương Cảo, máu bắn lên áo của Tùy Dạng Đế. Một khi đã ra tay thì không thể dừng lại nữa, cũng chẳng còn đường lui.
Tùy Dạng Đế biết mình sắp phải chết, bèn nói: “Trẫm là Thiên tử, không nên chết dưới lưỡi đao. Các ngươi hãy đưa cho trẫm một chén độc dược.”
Thế nhưng Mã Văn Cử không đồng ý. Tùy Dạng Đế liền tháo khăn quàng của mình, trao cho một người tên là Lệnh Hồ Hành Đạt. Người này dùng khăn đó siết cổ và giết chết ông.
Tiêu hoàng hậu cùng các cung nữ dùng ván giường đóng thành một chiếc tiểu quan tài, đặt Tùy Dạng Đế và Triệu vương vào trong, rồi đặt tại một nơi gọi là Lưu Châu Đường.
Cuộc chính biến ở Giang Đô lần này đã khiến gia tộc của Tùy Dạng Đế bị tàn sát gần hết. Khi Tùy Dạng Đế đi tuần, ông luôn mang theo người em là Thục vương Dương Tú. Vũ Văn Hóa Cập muốn lập Dương Tú làm hoàng đế, nhưng mọi người đều không đồng ý, nên hắn giết luôn Dương Tú và bảy người con trai của ông.
Ngoài ra, họ cũng giết Tề vương Giản cùng hai người con của ông, và cả Yên vương Đảm. Khi ấy, tông thất họ Dương và cả thân thích ngoại thích, không phân già trẻ, đều bị thảm sát hết cả. Chỉ có Tần vương Dương Hạo (con của Tần vương Dương Tuấn) vì lâu nay có giao hảo với Vũ Văn Trí Cập, nên được giữ mạng. Cuối cùng, mọi người lập Dương Hạo lên làm hoàng đế bù nhìn.
Lúc ấy, ngoài gia quyến của Tùy Dạng Đế bị thảm sát, còn có một số đại thần của nhà Tùy, như Dân bộ Thị lang Bùi Uẩn, dũng tướng Lai Hộ Nhi, và cả Ngu Thế Cơ… họ cũng bị sát hại.
Tùy Dạng Đế bị giết vào thời điểm bốn tháng sau khi Lý Uyên tiến vào Trường An. Cái chết của ông tạo nên một bước ngoặt. Trước đó, những cuộc khởi loạn phần lớn đều là do dân đói nổi dậy. Còn từ sau thời điểm Lý Uyên khởi binh, thì các quý tộc, đại thần của nhà Tùy lại lần lượt tự lập các “hoàng đế bù nhìn”, cùng nhau bước vào cuộc tranh đoạt thiên hạ.
