Vào tháng 3 năm 618, Tùy Dạng Đế bị sát hại trong cuộc chính biến ở Giang Đô, khiến cục diện thiên hạ càng thêm hỗn loạn. Trước đó, các cuộc tạo phản chủ yếu do dân nghèo và tầng lớp quan lại địa phương phát động, còn các quận thú và tướng lĩnh khắp nơi thì nỗ lực dẹp loạn.
Nhưng cái chết đột ngột của Tùy Dạng Đế đã khiến các đại thần và trọng thần của triều Tùy nhận ra cơ hội để “thừa nước đục thả câu”—thừa lúc rối ren mà tranh quyền đoạt lợi. Họ lần lượt tôn lập hậu duệ của Dương Quảng làm những vị hoàng đế bù nhìn, rồi tự mình nhảy vào cuộc tranh đoạt Trung Nguyên.
Về cái chết của Tùy Dạng Đế, thực ra cũng đã xuất hiện một số điềm báo.
Năm 616, trước khi Tùy Dạng Đế rời Trường An để đi tuần du xuống Giang Đô, có một người tên Vương Lệnh Ngôn, nổi tiếng là có thể nghe tiếng nhạc mà đoán biết cát hung. Khi ấy, con trai ông vốn được chọn đi theo Tùy Dạng Đế đến Giang Đô. Trước lúc lên đường, chàng trai đứng trước cửa nhà mà gảy đàn tỳ bà, khúc nhạc tên là “An Công Tử”.
Vương Lệnh Ngôn đang nằm nghỉ trong phòng, vừa nghe tiếng đàn thì kinh hãi bật dậy. Ông hỏi con: “Khúc nhạc này xuất hiện từ bao giờ vậy?”
Người con đáp: “Đây là khúc nhạc con mới soạn gần đây”.
Nghe vậy, Vương Lệnh Ngôn thở dài rồi rơi lệ, ông nói: “Con không nên đi theo hoàng đế đến Giang Đô. Hoàng đế lần này đi, chắc chắn sẽ không thể trở về”.
Con trai ông lại hỏi: “Cha làm sao biết được?”
Vương Lệnh Ngôn đáp: “Trong khúc nhạc, cung điệu “Cung” biến mất mà không quay lại. Trong ngũ âm cổ đại “Cung – Thương – Giốc – Chủy – Vũ”, thì Cung tượng trưng cho quân vương. Cung đi mà không hồi, nghĩa là vị quân chủ sắp gặp họa không thể tránh”.
Quả đúng như dự đoán của Vương Lệnh Ngôn, rất nhanh sau đó, Tùy Dạng Đế băng hà. Chuyện này được chép trong quyển 78 của Tùy Thư.
Trước thời Tùy Dạng Đế là thời của Tùy Văn Đế. Người từng dự đoán rằng Tùy Văn Đế rời Đại Hưng Thành đến Nhân Thọ Cung rồi sẽ không thể trở về — đó chính là Chương Cừu Thái Dực. Và khi ấy, lời dự ngôn của ông đã thực sự diễn ra.
Sau này, đến năm Đại Nghiệp thứ chín, Chương Cừu Thái Dực đi theo Tùy Dạng Đế trong chuyến hành quân tiến ra Liêu Đông.
Tại đó, Chương Cừu Thái Dực nói với Dạng Đế: “Lê Dương có binh khí.” Ý rằng vùng Lê Dương ấy sẽ phát sinh phản loạn. Chỉ vài ngày sau, quả nhiên tin tức về cuộc tạo phản của Dương Huyền Cảm truyền đến.
Ngoài thiên tượng có điềm báo, thì hành động của Tư Mã Đức Kham lúc ấy cũng không hề kín đáo.
Khi đó, quận trị của Giang Đô đặt tại huyện Giang Dương. Huyện lệnh Trương Huệ Thiệu biết được tình hình mưu biến, bèn bàn bạc với Bùi Uẩn, lúc ấy giữ chức Dân bộ Thị lang — tương đương chức Thứ trưởng Bộ Tài chính ngày nay. Bùi Uẩn muốn giả truyền thánh chỉ để bắt Vũ Văn Hóa Cập rồi báo cáo cho Ngu Thế Cơ.
Khi ấy, Ngu Thế Cơ là sủng thần được Tùy Dạng Đế yêu thích nhất. Ông ta vốn là một nhà văn sĩ giỏi thư pháp, nhưng phẩm hạnh lại cực kỳ tệ hại. Để lấy lòng hoàng đế, Ngu Thế Cơ ra sức nịnh bợ, và tất cả tin tức về phản loạn các nơi đều bị ông ta ém lại, không điều binh dẹp loạn, chỉ vì sợ làm Tùy Dạng Đế không vui. Ngay cả khi cuộc mưu phản đã nhen nhóm ngay sát bên cạnh, Ngu Thế Cơ vẫn tiếp tục làm con đà điểu cắm đầu xuống cát, xem như không có chuyện gì.
Kết quả là sau khi chính biến nổ ra, Ngu Thế Cơ cũng bị Vũ Văn Hóa Cập giết chết.
Vũ Văn Hóa Cập tự xưng là Đại Thừa tướng, rồi tôn lập Dương Hạo lên làm hoàng đế. Dương Hạo là cháu nội của Tùy Văn Đế, con trai của Tần vương Dương Tuấn.
Dương Hạo chỉ là một vị hoàng đế bù nhìn, nhiệm vụ của ông chỉ là phê chuẩn những gì Vũ Văn Hóa Cập đã quyết định sẵn. Vũ Văn Hóa Cập bổ nhiệm em trai Vũ Văn Trí Cập giữ chức Tả Bộc xạ, tương đương chức phó thủ tướng thời nay, và phong Bùi Củ làm Hữu Bộc xạ.
Đến ngày 27 tháng Ba, Vũ Văn Hóa Cập bổ nhiệm Trần Lăng làm quận trưởng Giang Đô, rồi mang theo Tiêu Hoàng hậu, cung nữ, bá quan văn võ cùng với đại quân, theo đường thủy rút về phía bắc.
Con trai của Mạch Thiết Trượng là Mạch Mãng Tài cùng một số người khác dự định ám sát Vũ Văn Hóa Cập để báo thù cho Tùy Dạng Đế, nhưng tin tức bị lộ, và toàn bộ những người tham gia mưu sát đều bị trảm sát.
Binh lực của Vũ Văn Hóa Cập lên tới hơn mười vạn quân, và đời sống của họ thì xa hoa phô trương, chẳng khác gì trong thời Tùy Dạng Đế. Mỗi lần Vũ Văn Hóa Cập lên triều, ông ta đều ngồi hướng về phía nam. Bá quan có việc muốn hỏi thì ông ta không trả lời, chỉ nhận các tấu chương rồi để đó. Đợi quần thần lui ra hết, Vũ Văn Hóa Cập mới cùng một vài kẻ thân tín bàn bạc cách xử lý chính sự. Quyết định xong, văn thư được viết ra rồi đưa cho vị vua bù nhìn là Dương Hạo ký tên.
Vũ Văn Hóa Cập còn vơ vét xe ngựa và gia súc của người dân, thu được hơn hai nghìn cỗ xe, tất cả đều dùng để chở mỹ nhân và châu báu. Còn lại khí giới, giáp trụ, lương thảo, ông ta bắt binh sĩ phải tự vác, khiến quân lính trong lòng oán hận sâu sắc.
Tư Mã Đức Kham vô cùng bất mãn với Vũ Văn Hóa Cập, ông cho rằng hắn vừa hôn ám vừa ngu muội. Đức Kham dự định dẫn quân của mình – với hơn 1 vạn hậu vệ quân – để phát động chính biến, giết chết Hóa Cập. Nhưng kế hoạch bại lộ. Vũ Văn Hóa Cập phái em trai là Vũ Văn Sĩ Cập giả vờ đi săn, rồi tiến về doanh trại của hậu vệ quân. Tư Mã Đức Kham đích thân ra nghênh tiếp và lập tức bị Vũ Văn Sĩ Cập bắt giữ.
Khi Vũ Văn Hóa Cập trách mắng, Tư Mã Đức Kham đáp rằng: “Chúng ta giết tên hôn quân Dương Quảng là vì không thể chịu nổi sự hoang tàn và bạo ngược của hắn. Thế nhưng ngươi còn tệ hơn Dương Quảng, chúng ta không còn cách nào khác ngoài việc phải nổi dậy”.
Thế là Vũ Văn Hóa Cập liền ra lệnh thắt cổ xử tử Tư Mã Đức Kham.
Sau đó, Vũ Văn Hóa Cập dẫn đại quân tiến về phía tây. Ban đầu hắn định dẫn đội quân Kiêu Quả trở lại Lạc Dương hoặc Trường An, nhưng Lý Mật đang đóng quân ở phía đông Lạc Dương, nên Vũ Văn Hóa Cập buộc phải dẫn quân vượt Hoàng Hà, đóng trại tại Đông Quận (nay thuộc huyện Hoa, tỉnh Hà Nam). Địa điểm này nằm phía nam kho thóc Lê Dương, nơi Lý Mật trấn giữ.
Tùy Dạng Đế bị giết vào ngày mồng 10 tháng 3, tin tức rất nhanh truyền tới Trường An, Lý Uyên đã biết được điều này. Đến ngày 14 tháng 5, Lý Uyên ép vị hoàng đế bù nhìn là Dương Hựu phải ban chiếu thiện nhượng. Đến ngày 20 tháng Năm, Lý Uyên đăng cơ tại Thái Cực điện, đổi niên hiệu thành Vũ Đức. Một vương triều Đại Đường — về sau trở thành một trong những triều đại phồn thịnh, văn hóa phát triển và rực rỡ nhất trong lịch sử Trung Hoa — đã chính thức khai lập.
Lý Uyên bổ nhiệm Lý Thế Dân làm Thượng thư lệnh. Đến tháng 6, ông phong con trưởng Lý Kiến Thành làm Thái tử, phong Lý Thế Dân làm Tần vương, phong Lý Nguyên Cát làm Tề vương, và còn sắc phong cho nhiều người trong họ Lý làm vương.
Các dự ngôn rằng họ Lý sẽ lên ngôi, giờ đây đang từng bước ứng nghiệm.
Khi Lý Uyên còn giữ chức Thái Nguyên Lưu thủ, có một người tên Đường Kiệm đã nói với ông rằng: “Minh công có ‘nhật giác long đình’, thiên hạ đều dõi theo họ Lý, chứ không còn đặt kỳ vọng tại triều đình đương thời nữa”.
Đến cuối đời Đường, khi bàn về việc Tùy Dạng Đế mất nước, nhà thơ Lý Thương Ẩn cũng viết một câu thơ như sau:
“Ngọc tỷ bất duyên quy nhật giác,
Cẩm phàm ưng thị đáo thiên nha.”
Nghĩa là: Ngọc tỉ không có duyên đối với Tùy Dạng Đế nữa, mà phải thuộc về người có “nhật giác long đình”, tức là Lý Uyên.
