Trong mô tả từ Cựu Đường thư, nhân phẩm của Lý Kiến Thành là rất kém, thế nhưng Tề vương Lý Nguyên Cát thì còn tệ hơn.
Toan tính của Lý Nguyên Cát là muốn mượn tay Lý Kiến Thành để trừ khử Lý Thế Dân, sau đó sẽ giết luôn Kiến Thành nhằm đoạt lấy ngôi vị Thái tử. Theo như mô tả từ sử thư, Lý Nguyên Cát là kẻ hung bạo, dâm loạn, lòng dạ hẹp hòi, dã tâm bừng bừng, lại còn có thói ân đoạn nghĩa tuyệt, lấy oán báo ân.
Khi Lý Nguyên Cát vừa chào đời, mẹ của ông là Đậu phu nhân bỗng có cảm giác vô cùng bất an. Càng nhìn đứa trẻ, bà càng có cảm giác bất an mãnh liệt, không nói lên lời. Thế là bà không muốn nuôi dưỡng, thậm chí còn ra lệnh cho gia nhân đem vứt bỏ đứa trẻ, để nó tự sinh tự diệt. May thay, một thị nữ tên Trần Thiện Ý đã lén đem đứa trẻ về và bí mật chăm sóc. Đợi đến khi Đường Cao Tổ Lý Uyên trở về, thị nữ mới dám bẩm báo mọi việc, nhờ đó mà Lý Nguyên Cát mới thoát khỏi cái chết.
Đến khi trưởng thành, Lý Nguyên Cát nuôi rất nhiều môn khách, nô bộc, tỳ nữ và thê thiếp, cộng lại lên đến vài trăm người. Điều khiến ông ta thích thú nhất là bắt họ mặc giáp, dùng binh khí thật mà đánh nhau, đến mức đã có nhiều người chết hoặc bị thương, ngay cả bản thân Lý Nguyên Cát cũng từng bị thương trong những trò tàn bạo ấy.
Trần Thiện Ý đã nhiều lần khổ sở khuyên can ông ta đừng làm như vậy nữa. Nhưng Lý Nguyên Cát lại ân đoạn nghĩa tuyệt, lấy oán báo ân, cuối cùng đã ra lệnh giết chết Trần Thiện Ý, tức là hắn đã giết chính người đã cứu mạng mình thuở nhỏ.
Lý Nguyên Cát rất thích săn bắn, chỉ riêng dụng cụ săn bắn của hắn đã chất đầy ba mươi cỗ xe lớn. Mỗi khi đi săn, hắn ngang nhiên cho ngựa giẫm đạp ruộng đồng của dân, còn cướp bóc tài vật của họ.
Lý Nguyên Cát còn có thú vui tàn nhẫn, hắn ta đứng giữa chợ phố mà dùng cung tên bắn về phía người qua đường. Người dân bị thương, vội vàng bỏ chạy. Nhiều người giận lắm, nhưng không dám đắc tội. Lý Nguyên Cát thấy cảnh ấy thì tỏ ra rất vui vẻ.
Ban đêm, Lý Nguyên Cát mở cửa thành trốn ra ngoài, rồi cưỡng dâm phụ nữ trong nhà dân. Ngoài ra, đôi khi hắn ta còn chia lính của mình thành hai nhóm, rồi bắt họ chém giết lẫn nhau, khiến nhiều người bị thương tật hoặc tử vong. Thế mà Lý Nguyên Cát lại coi đó là trò tiêu khiển.
Tuy hắn thích xem người khác đổ máu, nhưng bản thân Lý Nguyên Cát lại cực kỳ nhu nhược. Khi Lưu Vũ Chu khởi binh, Lý Nguyên Cát đang làm Thứ sử Tinh Châu. Thấy quân của Lưu Vũ Chu tiến gần, Lý Nguyên Cát vô cùng hoảng sợ, liền lừa Tư mã Lưu Đức Uy rằng: “Ngài hãy dẫn những người già yếu thủ thành, còn ta sẽ mang theo các tráng sĩ xông ra, xuất chiến ngoài thành.”
Nhân lúc đêm tối, Lý Nguyên Cát dẫn theo tinh binh tiến ra khỏi cổng thành, nhưng lại giấu vợ và thê thiếp trong đám binh sĩ. Vừa ra khỏi thành, hắn lập tức ra lệnh cho toàn quân tăng tốc, nhanh chóng chạy về Trường An, bỏ mặc Tinh Châu. Hậu quả là Tinh Châu nhanh chóng thất thủ.
Lý Nguyên Cát chính là con người như thế. Và cũng chính hắn ta là người đầu tiên nảy sinh ý định giết Tần vương Lý Thế Dân. Trong Tư trị thông giám chép rằng, thuở ban đầu, Tề vương Nguyên Cát đã khuyên Thái tử Lý Kiến Thành nên trừ khử Lý Thế Dân, thậm chí còn nói rằng: “Để ta tự tay giết Tần vương thay cho huynh.”
Có lần, Lý Thế Dân theo Đường Cao Tổ Lý Uyên đến phủ của Lý Nguyên Cát. Khi ấy, Lý Nguyên Cát đã bố trí vệ quân Vũ Văn Bảo phục kích sẵn trong tẩm điện, định nhân cơ hội này để ám sát — có lẽ là muốn giết cả Đường Cao Tổ và Thế Dân.
May thay, Lý Kiến Thành đã kịp thời ngăn lại. Vì chuyện ấy mà Nguyên Cát tức giận nổi đoá, hắn trách rằng: “Ta làm tất cả những điều này chẳng phải đều là vì huynh sao? Với bản thân ta thì có lợi gì chứ!”
Đến năm Vũ Đức thứ bảy, Đường Cao Tổ chuẩn bị đến Nhân Trí cung, ông để Lý Kiến Thành trấn thủ Trường An, còn Lý Thế Dân và Lý Nguyên Cát thì đi theo hộ giá. Lúc này, Lý Kiến Thành cũng quyết định ra tay. Ông ta nói với Nguyên Cát rằng: “Kế an nguy đều quyết định trong năm nay!” Ý là việc có thể giết được Lý Thế Dân hay không, phải hoàn thành ngay trong năm ấy.
Lý Kiến Thành bí mật phái người mang thư cho tâm phúc của mình là Dương Văn Cán, bảo ông ta khởi binh tạo phản. Nhưng người đưa thư biết được chuyện này là phản nghịch, sẽ có thể đem lại đại họa cho quốc gia, nên ông ta đem toàn bộ việc này mật báo cho Đường Cao Tổ. Nhân chứng vật chứng đều đã đầy đủ, Đường Cao Tổ nổi giận đùng đùng, ông lập tức cho gọi Lý Kiến Thành, bảo là có chuyện cần bàn bạc.
Lý Kiến Thành rất nhạy bén, ông ta cảm thấy rằng âm mưu đã bại lộ, nên không dám đi gặp phụ hoàng. Sau khi được mưu sĩ khuyên nhủ, Lý Kiến Thành dẫn theo hơn mười người đến xin tội, dập đầu đến bật máu. Nhưng cơn giận của Đường Cao Tổ chưa nguôi, ông ra lệnh giam Lý Kiến Thành lại.
Ngay sau đó, Đường Cao Tổ phái người triệu Dương Văn Cán về kinh thành. Dương Văn Cán linh cảm thấy có điều chẳng lành, đoán rằng một khi đến Trường An là chắc chắn sẽ phải chết, nên quyết định dứt khoát khởi binh chống lại triều đình.
Ngày 26 tháng 6, Đường Cao Tổ triệu kiến Lý Thế Dân để bàn về cuộc phản loạn của Dương Văn Cán. Đường Cao Tổ nói: “Dương Văn Cán với Lý Kiến Thành vốn là một phe, e rằng người hưởng ứng sẽ rất nhiều. Tốt nhất là con hãy đích thân đi dẹp loạn. Đợi con trở về, ta sẽ lập con làm Thái tử. Ta không thể giống Tùy Văn Đế mà giết con ruột của mình. Ta sẽ phong nó làm Thục vương. Sau này nếu nó biết nghe lời thì con hãy giữ cho nó toàn mạng. Còn nếu nó không nghe, con cũng có thể chế ngự nó dễ dàng.”
Thế là Lý Thế Dân đích thân dẫn quân xuất chinh. Với tài năng quân sự của mình, ông đã dẹp tan thế lực của Dương Văn Cán chỉ sau khoảng 10 ngày.
