Dưới triều Trinh Quán của Đường Thái Tông, có một sự việc gây chấn động triều đình, đó là vụ việc Thái tử Lý Thừa Càn mưu phản. Vụ việc bại lộ, những người phạm tội đều bị trừng phạt thích đáng, Thái tử Lý Thừa Càn bị phế truất, giáng xuống làm thứ dân.
Vậy thì sau khi phế Lý Thừa Càn, thì sẽ lập ai nên làm Thái tử?
Xét bề ngoài, người có hy vọng lớn nhất chính là Ngụy vương Lý Thái. Nhưng Lý Thừa Càn không tán thành. Trước khi bị phế truất, Đường Thái Tông từng hỏi trực tiếp Lý Thừa Càn: vì sao lại mưu phản?
Lý Thừa Càn đáp: “Tất cả đều do Lý Thái ép con, con sợ rằng một ngày nào đó phụ hoàng sẽ phế con rồi lập hắn làm Thái tử. Mà nếu phụ hoàng lập Lý Thái làm Thái tử, thì chẳng khác nào nói với thiên hạ rằng ngôi Thái tử có thể đạt được bằng dã tâm và thủ đoạn”.
Vì lý do ấy, Đường Thái Tông cũng dứt khoát từ bỏ ý định lập Lý Thái làm người kế vị.
Một lần, Đường Thái Tông họp bàn cùng Trưởng Tôn Vô Kỵ và Trử Toại Lương, hoàng đế vô cùng đau buồn, ông nói: “Anh của trẫm là Lý Kiến Thành, em của trẫm là Lý Nguyên Cát, vậy mà họ đều muốn giết trẫm, điều ấy khiến trẫm đau thấu tâm can!”
Trong cơn uất ức mà nghĩ quẩn, Đường Thái Tông rút ngay thanh bội đao, định tự vẫn. Trử Toại Lương lập tức lao đến ôm chặt hoàng đế, giật lấy thanh đao trong tay rồi ném cho Tấn vương Lý Trị đang đứng bên cạnh.
Sau một lúc, Đường Thái Tông cũng bình tĩnh lại. Trưởng Tôn Vô Kỵ hỏi: “Nay Hoàng thượng muốn lập ai làm Thái tử?”
Đường Thái Tông khẽ thở dài, ông nói: “Lập Tấn vương Lý Trị đi.”
Đường Thái Tông có ba người con do hoàng hậu sinh ra. Lý Thừa Càn thì đã bị phế truất, Lý Thái cũng không thể lập, chỉ còn lại Tấn vương Lý Trị.
Trưởng Tôn Vô Kỵ nói: “Như thế thì tốt quá.”
Đường Thái Tông lại hỏi: “Các đại thần bên ngoài có đồng ý không?”
Trưởng Tôn Vô Kỵ thưa: “Tấn vương nhân hậu hiếu thuận, khắp thiên hạ đều biết. Các đại thần chắc chắn sẽ ủng hộ.”
Thực ra, Trưởng Tôn Vô Kỵ cũng chính là cậu ruột của Lý Trị. Đường Thái Tông quay sang bảo với Lý Trị rằng: “Cậu ruột của con muốn lập con làm Thái tử, mau tạ ơn cậu đi.”
Thế rồi, Đường Thái Tông liền triệu tập một đại hội, cùng văn võ bá quan bàn luận. Các đại thần đều đồng thanh tán thành việc lập Lý Trị làm Thái tử, tiếng hoan hô vang dội cả triều.
Ngụy vương Lý Thái khi nghe tin ấy, thì vội dẫn theo hơn trăm kỵ binh muốn tiến vào hoàng cung. Nhưng thị vệ hoàng cung yêu cầu bắt phải xuống ngựa, toàn bộ tùy tùng bị giữ lại bên ngoài. Lý Thái được vào cung nhưng lập tức bị giam lỏng.
Đường Thái Tông nói: “Nếu trẫm lập Lý Thái, tức là ngôi Thái tử có thể giành được bằng toan tính và tranh đoạt. Từ nay trở đi, hễ Thái tử thất đức, còn chư vương ở bên mà dòm ngó ngôi vị, thì cả hai đều phải bị phế bỏ. Điều này phải truyền cho con cháu muôn đời. Nếu lập Thừa Càn, thì Lý Thái và Lý Trị đều khó toàn mạng. Nếu lập Lý Thái, Thừa Càn ắt sẽ chết. Còn nếu lập Lý Trị, thì cả Thừa Càn và Lý Thái đều không bị hại.”
Quyết định ấy biểu lộ sự thận trọng của Đường Thái Tông: vừa giữ vững đạo lý kế vị, vừa tránh gây thêm huyết án trong hoàng tộc.
Năm Trinh Quán thứ hai mươi hai, Phòng Huyền Linh qua đời. Năm Trinh Quán thứ hai mươi ba, Lý Tĩnh cũng tạ thế. Và chính Đường Thái Tông, vị minh quân lừng danh thiên cổ, lúc này cũng đang bước những bước cuối cùng của hành trình cuộc đời. Xưa nay có vô số anh hùng xuất thế, nhưng ai cũng phải cúi đầu trước Thần thời gian.
Cuối đời, Đường Thái Tông mắc chứng kiết lỵ, đau đớn vô cùng. Đây là một loại bệnh đường ruột gây tiêu chảy ra máu, đau quặn bụng, sốt và mất nước liên tục.
Thái tử Lý Trị ngày đêm hầu hạ bên giường, không rời nửa bước. Mấy ngày liền chẳng ăn uống gì, đến mức tóc cũng bạc đi.
Đường Thái Tông cảm thán: “Thái tử hiếu thuận như thế… Trẫm chết cũng không còn gì hối tiếc.”
Ngày hai mươi bốn tháng năm, vào năm Trinh Quán thứ hai mươi ba, Đường Thái Tông cho gọi Trưởng Tôn Vô Kỵ. Trưởng Tôn Vô Kỵ ngồi bên cạnh long sàng. Hoàng đế khi này đã vô cùng mệt mỏi yếu ớt, khí thế anh hùng chiến trận khi xưa đã không còn. Thế mới biết con người thật nhỏ bé trước thần thời gian. Đường Thái Tông run rẩy đưa cánh tay vuốt gương mặt của Vô Kỵ rồi rơi lệ, Trưởng Tôn Vô Kỵ cũng rơi lệ theo. Quân thần tri kỷ mấy chục năm, nay đã đến lúc sinh ly tử biệt, hai bên đều nghẹn ngào không nói nên lời.
Hai ngày sau, Đường Thái Tông lại cho gọi Trưởng Tôn Vô Kỵ và Trử Toại Lương vào cung rồi căn dặn: “Tấn vương Lý Trị là người nhân hậu, nhưng tính tình nhu nhược. Trẫm giao phó nó cho hai khanh”.
Rồi Đường Thái Tông nói với Lý Trị rằng: “Chỉ cần có Trưởng Tôn Vô Kỵ và Trử Toại Lương ở đó, trẫm không phải lo về thiên hạ. Con cũng có thể yên tâm.”
Hoàng đế lại dặn Trử Toại Lương: “Trưởng Tôn Vô Kỵ theo trẫm mấy chục năm, tận trung với trẫm. Sau này khanh nhất định phải đảm bảo, đừng để ai ly gián ông ấy với Thái tử.”
Nói xong, Đường Thái Tông băng hà.
Thái tử Lý Trị ôm lấy người cậu là Trưởng Tôn Vô Kỵ, đau đớn không kìm được, tiếng khóc nấc lên đến nát lòng.
Trưởng Tôn Vô Kỵ nói: “Điện hạ không thể như vậy. Nay Hoàng thượng đã băng hà, toàn bộ trọng trách quốc gia đều đặt lên vai Điện hạ. Hãy chuẩn bị hậu sự đi”.
Ngày hai mươi chín tháng năm, tang lễ được cử hành tại Thái Cực điện. Tất cả các hoàng tử đều được phép vào viếng, duy chỉ có Ngụy vương Lý Thái là không có tên trong danh sách mời.
Rất nhiều sứ thần các nước, cùng thủ lĩnh các bộ lạc vùng thảo nguyên đều đến dự tang lễ, họ khóc trước linh cữu của Đường Thái Tông. Theo phong tục của người Đột Quyết, sau khi khóc, họ sẽ dùng dao rạch mặt để máu chảy xuống, biểu thị nỗi bi thương tột bậc.
Đường Thái Tông băng hà, để lại một Đại Đường thịnh thế với văn trị, võ công hiển hách, khiến hậu thế ngưỡng vọng muôn đời. Thái tử Lý Trị kế vị làm Hoàng đế, hiệu là Đường Cao Tông, ông tiếp tục trọng dụng quần thần và danh tướng mà Đường Thái Tông để lại.
