Năm 763, Sử Triều Nghĩa bị tiêu diệt, loạn An Sử về cơ bản đã được dẹp yên, thế nhưng cục diện phiên trấn cát cứ vẫn chưa hề chấm dứt. Từ khi Bộc Cố Hoài Ân tạo phản dưới thời Đường Đại Tông, mầm họa phiên trấn đã bắt đầu manh nha, mầm họa này đến thời Đường Đức Tông thì bùng phát dữ dội, đạt tới đỉnh điểm.
Đến thời Đường Hiến Tông, các phiên trấn từng có một thời gian ngắn quy phục triều đình, sử gọi là “Nguyên Hòa trung hưng”. Nhưng sau đó, thế loạn lại tái phát, dây dưa kéo dài, mãi cho đến khi nhà Đường diệt vong.
Vào thời trung kỳ của Đại Đường, các phiên trấn đại thể có thể chia làm bốn loại. Những phiên trấn vùng Giang Nam có thể xem là tương đối yên ổn, ít phát sinh phản loạn, lại còn chịu nộp cống phẩm và thuế cho triều đình. Loại thứ hai là các phiên trấn trấn thủ biên cương, phần nhiều đóng ở phía tây Thiểm Tây và vùng Cam Túc, lấy việc phòng thủ biên cương làm trọng.
Loại thứ ba là các phiên trấn được lập ra để đề phòng dư đảng của Loạn An Sử, chủ yếu phân bố từ Trung Nguyên đến Thiểm Tây. Còn tệ hại nhất chính là loại thứ tư, tức là hệ thống phiên trấn thuộc dư đảng của Loạn An Sử. Đây mới là mối họa khiến triều đình đau đầu nhất.
Trong số đó, Ngụy Bác tiết độ sứ – Điền Thừa Tự là kẻ vô cùng ngạo mạn với triều đình, mà thực lực cũng là hùng mạnh nhất. Hắn từng công khai thờ cúng An Lộc Sơn, Sử Tư Minh, An Khánh Tự và Sử Triều Nghĩa, tôn xưng bọn họ là “An Sử tứ thánh”. Chỉ một việc ấy cũng đủ thấy, trong mắt hắn, Đại Đường đã chẳng còn chút uy vọng nào.
Các phiên trấn thuộc dư đảng của Loạn An Sử là kiểu quân phiệt cát cứ, có ba đặc điểm nổi bật. Trước hết, quân quyền, chính quyền và tài lực đều do họ nắm trọn trong tay, hoàn toàn là chuyên chế, không chịu nộp thuế cho triều đình. Việc bổ nhiệm, bãi miễn nhân sự cũng do tiết độ sứ toàn quyền quyết định.
Thứ hai, tiết độ sứ có thể tự ý lập người kế nhiệm, rồi sau đó chỉ làm qua loa thủ tục rồi xin triều đình phê chuẩn. Nếu triều đình không phê chuẩn, thì phiên trấn có thể phát động binh biến để uy hiếp, buộc triều đình phải thừa nhận.
Thứ ba, dư đảng của Loạn An Sử phần nhiều là người Hồ, hoặc là người Hán đã bị Hồ hóa, vì vậy họ gạt bỏ văn hóa Trung Nguyên. Điều này khiến vùng Hà Sóc do họ khống chế đã trở thành nơi có văn hóa khác biệt hẳn so với Trường An – tựa như hai thế giới, thậm chí giống như hai dân tộc khác nhau.
Địa vị của những vị tiết độ sứ này hoàn toàn dựa vào quân đội để duy trì. Trai tráng phần lớn đều bị bắt vào quân ngũ để tiện cho tiết độ sứ khống chế, còn người già yếu thì lo việc canh tác, bởi vậy gánh nặng tài chính tất nhiên là rất lớn. Đồng thời, trong quân lại tuyển chọn những kẻ khỏe mạnh làm vệ đội, gọi là “nha binh”, còn những người tinh nhuệ thiện chiến nhất thì được làm “dưỡng tử”, được đãi ngộ rất hậu hĩnh.
Như chúng ta biết, Nho gia chủ trương lấy lễ nhạc trị quốc, điều này quả rất có đạo lý. Bởi vì một chính quyền, nếu chỉ dựa vào vũ lực thì không thể duy trì ổn định lâu dài. Thế nhưng các tiết độ sứ của các phiên trấn này đối với hoàng đế Đại Đường thì tỏ ra ngạo mạn vô lễ, động một tí là sẽ dấy binh làm loạn, đó chính là dĩ hạ phạm thượng. Đã vậy, tướng sĩ dưới quyền họ cũng bắt chước theo, ngay cả đối với tiết độ sứ cũng dần sinh ra khinh nhờn, không phục.
Sau khi loạn An Sử vừa mới được dẹp yên, các phiên trấn dư đảng đã nhiều lần giao chiến với những phiên trấn do triều đình khống chế, thậm chí còn trực tiếp đối đầu với trung ương. Vào lúc cuồng vọng lên đến cực điểm, quân phản loạn từng chiếm cả Trường An rồi xưng đế, Đường Đức Tông phải vội vã bỏ kinh thành mà chạy. Nhưng từ thời Đường Hiến Tông trở về sau, mức độ ngang ngược của các phiên trấn đã giảm đi rất nhiều. Điều này không phải vì các thế lực quân phiệt bỗng trở nên văn minh hơn, mà là vì chính họ cũng bị bộ tướng dưới quyền kiềm chế, ràng buộc, nên khó lòng gây ra những biến động lớn như trước.
Tình trạng ấy cứ kéo dài mãi cho đến trước khi nhà Đường diệt vong. Đến khi loạn Hoàng Sào bùng phát, các phiên trấn khắp nơi đều nhân danh “bình loạn” mà ra sức khuếch trương binh lực, mở rộng địa bàn, từ đó nổi lên vài thế lực mạnh mẽ. Như ở Trung Nguyên có Chu Ôn, ở Hà Đông có Lý Khắc Dụng… Cục diện lúc ấy rất giống với thời cuối Đông Hán sau loạn Hoàng Cân.
Trong giai đoạn loạn phiên trấn cát cứ này, lịch sử cực kỳ phức tạp. Quan hệ ân oán giữa người với người, sự hợp tung liên hoành giữa các phiên trấn, chằng chịt rối ren, thậm chí còn loạn hơn cả thời Chiến Quốc. Có phiên trấn xung đột lẫn nhau, lại có tiết độ sứ từng lập công khi chinh phạt phiên trấn khác, nhưng rồi bất mãn với ban thưởng của triều đình mà quay sang phản loạn. Sự hỗn loạn đan xen, khiến thiên hạ ngày một rơi sâu vào vòng xoáy phân liệt, khó bề cứu vãn.
Từ thời Đường Đại Tông, loạn phiên trấn đã từng bước leo thang, ngày càng dữ dội. Trong số dư đảng của Loạn An Sử, thế lực mạnh nhất chính là Ngụy Bác tiết độ sứ – Điền Thừa Tự. Để vỗ về và tránh xung đột với thế lực này, vào năm 774, Đường Đại Tông đã đem con gái là Vĩnh Lạc công chúa gả cho con trai của Điền Thừa Tự.
Chỉ một năm sau, nhân lúc Chiêu Nghĩa tiết độ sứ – Tiết Tung qua đời, Điền Thừa Tự đã thừa cơ dấy binh, thôn tính luôn địa bàn của Chiêu Nghĩa. Đường Đại Tông lập tức sai người trách tội, đồng thời giáng chức hắn xuống làm thứ sử Vĩnh Châu (nay thuộc Hồ Nam). Nhưng Điền Thừa Tự ngang nhiên khước từ, không chịu nhận chức.
Đường Đại Tông bèn hạ lệnh cho tám phiên trấn xung quanh liên hợp, từ bốn mặt phát binh tấn công Điền Thừa Tự. Nào ngờ các phiên trấn ấy vốn đã mâu thuẫn lẫn nhau, thậm chí còn tự đánh lẫn nhau, khiến thế trận rối ren. Thấy tình hình bất lợi, Điền Thừa Tự liền dâng biểu xin tạ tội.
Thế là cuộc chinh phạt phải bỏ dở giữa chừng. Đường Đại Tông đã khôi phục quan tước cho Điền Thừa Tự, lại còn tha tội cho hắn, ngay cả vùng đất hắn đã chiếm cũng không bị thu hồi. Từ đó, “Hà Sóc tứ trấn” trở thành ba trấn, thế lực cát cứ lại càng thêm vững chắc, còn triều đình thì càng thêm suy yếu.
Về sau, vào tháng 3 năm Đại Lịch thứ 14 (tức năm 779), Điền Thừa Tự lâm bệnh nặng, biết không thể qua khỏi, hắn đã chỉ định người cháu là Điền Duyệt làm “lưu hậu”, tức là người sẽ kế nhiệm chức tiết độ sứ. Triều đình nhà Đường tuy rằng rất bất bình, nhưng rồi cũng phải đồng ý thuận theo. Từ đây đã xuất hiện một tiền lệ, đó là chức Tiết Độ Sứ được cha truyền con nối, giống hệt như một quốc gia độc lập.
Cũng trong năm ấy, Hoài Tây tiết độ sứ – Lý Trung Thần bị Đô Ngu Hầu – Lý Hi Liệt phát động binh biến, và đuổi Lý Trung Thần đi. Triều đình lại thuận nước đẩy thuyền, nhân đó bổ nhiệm Lý Hi Liệt làm Hoài Tây tiết độ sứ. Tức là đối với việc trong nội bộ của phiên trấn, kẻ dưới phạm thượng, cướp quyền thay thế, triều đình cũng mặc nhiên thừa nhận.
Nhớ lại thời Xuân Thu – Chiến Quốc, từng có chuyện “Tam gia phân Tấn” và “Điền thị đại Tề”, đó đều là việc quan đại phu lấn át chư hầu, rồi sau đó được thiên tử thừa nhận. Nay đến thời Đường Đại Tông, uy quyền của triều đình cũng đã suy yếu đến mức chẳng khác gì thiên tử nhà Chu thời Chiến Quốc — trở thành hữu danh vô thực, chỉ còn cái danh thiên tử mà thôi.
Tháng 5 năm 779, Đường Đại Tông băng hà, Đường Đức Tông lên ngôi. Đường Đức Tông hiểu rõ những tệ đoan tích tụ từ thời Đường Đại Tông, nên ông đã quyết tâm cải cách, chấn chỉnh chính sự. Ban đầu, Đường Đức Tông cũng ban bố một số biện pháp khá được lòng dân, như là cấm các địa phương dâng những “điềm lành” bịa đặt để lấy lòng triều đình, thả những dã thú nuôi trong cung, phá bỏ dinh thự xa hoa của quan lại, đề xướng lối sống tiết kiệm, nghiêm cấm hoạn quan ức hiếp, bóc lột quan lại địa phương và các tướng lĩnh.
Thế nhưng, còn những căn bệnh trầm kha về quân sự và tài chính của triều đình, Đường Đức Tông vẫn không sao giải quyết được. Cái gốc đã mục, chỉ sửa phần ngọn thì khó lòng xoay chuyển được cục diện.
