Trong Tư Trị Thông Giám ghi rằng: vào lần Tùy Dạng Đế tuần hành sang phía Tây lần đầu tiên, đó chính là lúc Đại Tùy đạt tới đỉnh cao quốc lực. Khi ấy, trong nước có 190 quận, 1.255 huyện, tổng cộng có 890 vạn hộ gia đình, lãnh thổ kéo dài 9.300 lý theo trục đông – tây, và 14.815 lý theo trục nam – bắc. “Lý” là đơn vị đo vào thời Tùy – Đường, một lý dài khoảng 540 mét. Nếu quy đổi sang đơn vị hiện tại, thì lãnh thổ nhà Tùy kéo dài khoảng 5000 km theo trục đông – tây, và khoảng 8000 km theo trục nam – bắc.
Vào thời điểm hưng thịnh ấy, nếu Tùy Dạng Đế chịu điều chỉnh quốc sách, đóng cửa dưỡng dân, thì quốc vận Đại Tùy sẽ còn có thể kéo dài thêm rất lâu. Nhưng tính cách của Dạng Đế đã định trước rằng ông ta nhất định sẽ hao kiệt quốc lực.
Tuy Tùy Dạng Đế trong đời sống cá nhân — từ sinh hoạt hằng ngày cho đến những chuyến xuất tuần — ông ta đều theo đuổi sự xa hoa trác táng, trong giao thiệp với ngoại quốc lại phô trương giàu có một cách điên cuồng. Thế nhưng đối với gia quyến, đại thần và bách tính, Tùy Dạng Đế không hề có chút lòng nhân ái.
Chỉ cần nhìn vào tốc độ thi công các công trình và tỷ lệ dân phu chết vì lao dịch, chúng ta có thể thấy rõ rằng Tùy Dạng Đế hoàn toàn không đoái hoài tới sinh mạng dân chúng.
Đối với những người tài năng hơn mình, ông ta cực kỳ đố kỵ. Còn đối với những quốc gia dám bất kính hoặc sơ suất với mình, Tùy Dạng Đế không ngần ngại điều động đại quân để tiến hành chinh phạt — và cuối cùng chính những việc ấy đã đẩy Đại Tùy đến thời điểm diệt vong.
Trong Nho gia, Mạnh Tử dạy rằng: “Thân thân nhi nhân dân, nhân dân nhi ái vật”. Tức là trước tiên phải yêu quý người thân ruột thịt, rồi mới mở rộng lòng nhân ấy đến người khác, và từ lòng thương người ấy, mới hình thành lòng bảo hộ đối với muôn loài.
Thế nhưng Tùy Dạng Đế Dương Quảng không hề có chút lòng nhân từ đối với chính người thân của mình. Khi mẫu thân của Dương Quảng qua đời, ông ta chỉ tỏ vẻ khóc nức nở, tưởng như sắp ngất lịm đi. Thế nhưng khi về cung thì lại ăn uống như thường, cũng không lộ chút vẻ thương xót. Phụ thân là Dương Kiên và huynh trưởng Dương Dũng đều là do Dương Quảng hại chết.
Ngay cả với con trai, Tùy Dạng Đế cũng vô cùng tàn nhẫn. Con trưởng của ông ta là Thái tử Dương Chiêu. Cậu ta đi đường xa từ Trường An đến Lạc Dương để triều kiến phụ hoàng, ở lại vài tháng. Trước khi quay về, Thái tử muốn lưu lại thêm một khoảng thời gian, nhưng Tùy Dạng Đế không đồng ý. Dương Chiêu phải nhiều lần quỳ xuống thưa xin, đứng lên rồi lại quỳ xuống, khẩn khoản hết lần này đến lần khác.
Dương Chiêu là người có thể chất béo phì, vì quá nhọc sức mà phát bệnh, chẳng bao lâu thì qua đời. Tùy Dạng Đế chỉ khóc cho lấy lệ được vài tiếng, rồi lập tức phái người gọi nhạc công, ca nữ vào biểu diễn, sinh hoạt chẳng khác gì ngày thường.
Tùy Dạng Đế đã tàn nhẫn với chính con ruột của mình như vậy, thì đối với con cháu của Thái tử Dương Dũng, ông ta lại càng hung độc hơn.
Trong giai đoạn này còn xuất hiện một nhân vật xấu xa tên là Vân Định Hưng. Hắn là phụ thân của Vân Chiêu Huấn, tức là nhạc phụ của Dương Dũng, đồng thời là ông ngoại của các con của Dương Dũng.
Sau khi Dương Dũng qua đời, Vân Định Hưng mất hết quyền thế. Nhưng là người khéo tay, hắn đã chế tác nhiều đồ dùng xa xỉ, rồi dâng hối lộ cho Vũ Văn Thuật. Để báo ân, Vũ Văn Thuật cho hắn tham gia thiết kế, giám sát quá trình tạo vũ khí.
Nhưng Vũ Văn Thuật lại nói riêng với Vân Định Hưng rằng:
— Những thứ ngài làm, Hoàng đế đều rất ưa thích. Nhưng không thể phong quan cho ngài, bởi các con trai của Dương Dũng vẫn còn sống. Ý của Hoàng thượng là: nếu phong quan cho ngài, sau này bọn chúng có thể dựa vào thế lực mà báo thù.
Vân Định Hưng đáp rằng:
— Mấy đứa cháu vô dụng đó, sao không khuyên Hoàng thượng giết phắt đi?
Vũ Văn Thuật nghe xong thì tâu lại với Tùy Dạng Đế. Tùy Dạng Đế quả nhiên tàn độc, ông ta đã đầu độc chết con trưởng của Dương Dũng, rồi đem những người em còn lại cho đày về phương Nam, tới vùng Lưỡng Quảng. Nhưng chuyện chưa dừng ở đó, Tùy Dạng Đế lại phái thích khách đuổi theo giữa đường, giết sạch bọn họ.
Đối với những người giúp mình đoạt ngôi Thái tử và lên ngôi Hoàng đế, Dương Quảng cũng tỏ ra khắc bạc, vô ân. Trường hợp điển hình nhất chính là Dương Tố.
Công lao của Dương Tố thật sự quá lớn: năm xưa bình định Nam Trần, thống nhất thiên hạ, ở phương Bắc thì chinh phạt Đột Quyết, việc xây dựng Nhân Thọ cung, kiến tạo Đại Hưng thành — tất cả đều là đại công của Dương Tố.
Cũng vì lập quá nhiều chiến công, Dương Tố dần trở nên tự phụ, đôi khi dự yến tiệc cùng Hoàng đế mà cũng không coi trọng giữ nghi thức thần tử. Tùy Dạng Đế dần dần không vừa mắt, nhưng vì Dương Tố có công cao, nên bề ngoài Hoàng đế vẫn phải giả bộ cung kính, tỏ ra rộng lượng, không để bụng.
Năm 606 sau Công nguyên, tức Đại Nghiệp năm thứ hai, quan Thái sử tâu với Dương Quảng rằng: dựa theo thiên tượng, năm nay ở địa khu nước Tùy thời Xuân Thu (tương ứng với miền trung tỉnh Hồ Bắc ngày nay) sẽ xảy ra một lễ tang quy mô lớn. Thế là Tùy Dạng Đế lập tức phong cho Dương Tố tước Sở công, bởi vì nước Tùy thời Xuân Thu vốn là chư hầu của nước Sở, cùng thuộc một khu vực. Ý của ông ta là “mượn cái chết của Dương Tố” để gánh lấy điềm xấu về đại tang.
Điềm báo của thiên tượng đã ứng nghiệm. Dương Tố vừa trở về không bao lâu thì ngã bệnh, nằm liệt giường.
Tùy Dạng Đế bắt đầu giả nhân giả nghĩa, phái danh y đến chữa, ban cho dược liệu quý giá. Nhưng lần nào Dương Quảng cũng gặng hỏi thầy thuốc về tình hình của Dương Tố.
Dương Tố thấu hiểu tâm địa của Tùy Dạng Đế, thế là không uống thuốc nữa, rồi bảo với em trai là Dương Ước rằng: “Ta bây giờ còn thiết sống làm gì?” Cuối cùng, Dương Tố qua đời vào tháng Bảy, đúng như lời dự đoán của quan Thái Sử về đại tang trong năm ấy. Cũng có thể nói, Dương Tố vì chết sớm nên tránh được họa tru sát.
Năm xưa, những người giúp Dương Quảng đoạt ngôi Thái tử có hai nhân vật then chốt: Dương Tố và Trương Hành. Về sau, Trương Hành cũng bị Dương Quảng ban chết. Hai kẻ này vốn chẳng phải người tốt lành gì, nên cái chết của họ cũng không đáng thương tiếc.
Nhưng còn hai người khác lại khiến hậu thế phải than thở vô cùng. Đó chính là: Cao Quýnh và Hạ Nhược Bật.
Đây là hai đại công thần có công lao bậc nhất trong việc khai quốc và thống nhất thiên hạ dưới triều Tùy Văn Đế Dương Kiên. Thế nhưng Dương Quảng lại âm thầm ghi hận Cao Quýnh. Nguyên nhân — như chúng tôi đã nói ở phần trước — là sau khi bình định Nam Trần, Dương Quảng sai người tới đòi Cao Quýnh phải giao nộp mỹ nhân Trương Lệ Hoa, đó là mỹ nhân tuyệt sắc mà ông ta si mê. Cao Quýnh cho rằng mỹ sắc sẽ trở thành hồng nhan họa thủy, nên ông đã hành quyết Trương Lệ Hoa ngay lập tức.
Khi nghe tin, Dương Quảng căm giận nói rằng: “Người xưa có câu: ‘Vô đức bất báo.’ Ta nhất định sẽ có cách ‘báo đáp’ ông ta!” Câu này cho thấy rằng Dương Quảng đã có hận ý đối với Cao Quýnh.
Sau này, Cao Quýnh vì đắc tội với Độc Cô hoàng hậu, lại phản đối việc Tùy Văn Đế Dương Kiên phế lập Thái tử, nên đã bị cách chức.
Sau khi Tùy Dạng Đế Dương Quảng lên ngôi, ông ta lại triệu Cao Quýnh trở lại, bổ nhiệm giữ chức Thái thường. Thực ra không phải Dương Quảng biết quý trọng người tài, mà lý do là khi giữ Cao Quýnh bên cạnh, Tùy Dạng Đế mới có cơ hội khiến ông phạm lỗi. Còn nếu để Cao Quýnh nghỉ hưu, không tham gia triều chính nữa, thì sẽ không có lỗi để bắt bẻ.
Sự xa xỉ vô độ của Tùy Dạng Đế đã làm Cao Quýnh vô cùng khó chịu, mà đã khó chịu thì không tránh khỏi lời ra tiếng vào. Có một lần, Tùy Dạng Đế cho triệu tập nhạc công từ thời Bắc Chu và Bắc Tề đến biểu diễn, Cao Quýnh can gián: “Xưa, Bắc Chu Tuyên Đế Vũ Văn Uân chính vì ham mê ca vũ mà vong quốc. Bài học ngay trước mắt, sao còn có thể đi vào vết xe đổ ấy?”
Về sau, thấy Tùy Dạng Đế ưu đãi quá mức với Khởi Dân khả hãn, Cao Quýnh lại nói: “Tên man di này nay đã hiểu rõ quốc lực và địa thế của Đại Tùy. Sau này e rằng sẽ trở thành họa loạn.”
Lại có lần Cao Quýnh viết rằng:
“Gần đây kỷ cương triều chính rối ren, phép nước không còn nghiêm.”
Đến khi Tùy Dạng Đế quyết định tu sửa Vạn Lý Trường Thành, Cao Quýnh đã lén bàn luận bất mãn. Hạ Nhược Bật cũng nói những lời tương tự. Kết quả, toàn bộ những câu nói ấy đều bị kẻ khác mật báo.
Tùy Dạng đế ngay lập tức tống giam cả Cao Quýnh và Hạ Nhược Bật. Về sau lại phát hiện rằng Tướng quốc Tô Uy cũng có liên quan trong vụ bàn nghị này. Cuối cùng, Tùy Dạng Đế hạ lệnh: xử tử Cao Quýnh và Hạ Nhược Bật, toàn bộ con trai của Cao Quýnh bị lưu đày biên ải, vợ con của Hạ Nhược Bật bị tịch thu sung công, trở thành nô tỳ.
Tô Uy cũng là đại công thần khai quốc. Vì bị liên lụy trong vụ án này, ông đã bị cách chức, nhưng một thời gian sau, Dương Quảng lại bổ nhiệm Tô Uy vào triều.
Một kẻ khắc bạc vô ân như Tùy Dạng Đế, cuối cùng khó mà được kết cục tốt, bởi vì thiện ác đều sẽ có báo ứng. Thiện sẽ có thiện báo, ác sẽ có ác báo.
Đối với Dương Quảng, sự xa xỉ, vô ân, giết hại công thần bừa bãi… tuy đều là những nguyên nhân khiến Đại Tùy sụp đổ, nhưng ngòi nổ trực tiếp lại chính là những cuộc chiến tranh do ông ta phát động.
