Vì muốn giang sơn vững bền, Tống Thái Tổ – Triệu Khuông Dận đã dốc hết tâm sức để thiết lập nhiều chế độ về chính trị, kinh tế, quân sự, nhằm bảo đảm hoàng quyền có thể bền vững lâu dài. Ông lại có công bình định Giang Nam, thống nhất hai miền nam bắc. Kể từ sau cơn đại loạn Ngũ Đại Thập Quốc, thiên hạ từ nam đến bắc đều hiện ra cảnh thái bình phồn thịnh.
Năm 976, Tống Thái Tổ băng hà, em là Triệu Quang Nghĩa lên ngôi, sử gọi là Tống Thái Tông. Thế nhưng, tại sao Tống Thái Tổ lại không truyền ngôi cho con mà lại truyền ngôi cho em, trong lịch sử vẫn có nhiều tầng nghi vấn.
Trong Tống sử kỷ sự bản mạt chép rằng: tháng 11 âm lịch năm 976, khi ấy đã vào giữa mùa đông rét buốt. Một đêm nọ tuyết rơi dày, Thái Tổ triệu Tấn vương Triệu Quang Nghĩa vào cung để phó thác hậu sự. Người hầu cận đều bị lệnh cho lui ra, nên không ai biết hai người bàn bạc điều gì. Chỉ thấy Tấn vương nhiều lần từ chỗ ngồi đứng dậy, dáng vẻ khiêm nhường mà lại như muốn né tránh, bóng người in mờ trên cửa sổ dưới ánh nến lay động. Sau đó, Thái Tổ lấy búa gõ xuống đất, lớn tiếng nói với Tấn vương rằng: “Ngươi hãy gắng mà làm cho tốt.” Ngay trong đêm ấy, Thái Tổ băng hà.
Hoàng hậu khi gặp Tấn vương thì vô cùng kinh ngạc, bà nói: “Tính mạng mẹ con ta, xin phó thác cho hoàng thượng”. Tấn vương rơi lệ mà đáp: “Cùng nhau giữ lấy phú quý, không cần phải lo lắng”.
Đoạn ghi chép này về sau trở thành một điển cố nổi tiếng, gọi là “chúc ảnh phủ thanh”. Cảnh tượng được miêu tả ở đây quả thực mang đầy vẻ khả nghi, đến nỗi hậu thế có người suy đoán rằng Triệu Quang Nghĩa đã âm mưu giết anh để đoạt ngôi.
Lời nói của Tống hoàng hậu lúc bấy giờ cũng có điều khác thường. Bà nói: “Tính mạng mẹ con ta, xin phó thác cho hoàng thượng”. Câu nói này chẳng khác nào là thừa nhận rằng Triệu Quang Nghĩa sắp sửa đăng cơ xưng đế. Thế nhưng nếu đã biết như vậy, thì vì sao bà còn kinh ngạc? Hơn nữa, lời ấy không chỉ là kinh ngạc, mà gần như có mang theo nỗi sợ hãi. Ý tứ như muốn nói: sinh mệnh của mẹ con chúng tôi nay đều nằm trong tay ngài. Còn Triệu Quang Nghĩa thì chỉ nhẹ nhàng an ủi một câu rằng: “Không cần phải lo lắng”.
Trong câu chuyện này, thực ra có hai vấn đề then chốt: thứ nhất, Triệu Khuông Dận có thực sự định truyền ngôi cho Triệu Quang Nghĩa hay không; thứ hai, vì sao Tống hoàng hậu lại kinh ngạc, và vì sao bà lại sinh lòng sợ hãi?
Trước hết, chúng tôi sẽ nói về vấn đề thứ nhất, tức là chuyện truyền ngôi cho em. Thực ra Triệu Khuông Dận quả thực có ý định này, và có hai chứng cứ.
Chứng cứ thứ nhất là điển cố nổi tiếng “Kim quỹ chi minh”. Sự việc này được ghi chép trong Tống sử, quyển 242, phần Hậu phi truyện. Chép rằng vào năm 961, Đỗ thái hậu lâm bệnh nặng, Tống Thái Tổ luôn túc trực ở bên để hầu thuốc men, không rời nửa bước. Khi bệnh tình nguy kịch, Đỗ thái hậu cho gọi Triệu Phổ vào để tiếp nhận di mệnh.
Thái hậu hỏi hoàng đế rằng: “Ngươi có biết vì sao mình giành được thiên hạ không?”
Tống Thái Tổ đáp: “Đó là nhờ âm đức của tổ tiên và của Thái hậu.”
Thái hậu nói: “Không phải. Là vì Chu Thế Tông lập đứa trẻ bảy tuổi là Sài Tông Huấn làm hoàng đế, nên ngươi mới có thể đoạt được thiên hạ từ tay cô nhi quả phụ. Nếu khi ấy Chu Thế Tông lập một vị quân chủ trưởng thành, thì làm gì có cơ hội để ngươi xưng đế?”
Thái hậu lại nói tiếp: “Con của ngươi còn nhỏ, sau khi ngươi qua đời, nên truyền ngôi cho em trai. Quốc gia lập người trưởng thành làm hoàng đế, ấy là phúc của xã tắc”.
Nghe vậy, Tống Thái Tổ liền dập đầu, rơi lệ mà nói: “Nhất định sẽ làm theo lời Thái hậu dạy”. Đỗ thái hậu quay sang Triệu Phổ mà dặn: “Ngươi hãy ghi lại lời ta, tuyệt đối không được trái”. Vì thế, Triệu Phổ ngay trước giường bệnh đã ghi chép lại đoạn di mệnh này, rồi cất vào “kim quỹ”, sai người hầu bí mật bảo quản.
Đây là ghi chép trong chính sử, và cũng là chứng cứ thứ nhất cho thấy Tống Thái Tổ – Triệu Khuông Dận đã có ý truyền ngôi cho em trai.
Chúng tôi sẽ kể về chứng cứ thứ 2. Vào tháng 7 năm đó, tức là chỉ một tháng sau khi Đỗ thái hậu qua đời, Triệu Quang Nghĩa được bổ nhiệm làm Khai Phong phủ doãn. Khai Phong chính là kinh đô của Bắc Tống, mà việc cho thân vương giữ chức Khai Phong phủ doãn vào thời ấy, chính là dấu hiệu của việc chọn người kế vị. Qua đó có thể thấy “Kim quỹ chi minh” có độ xác thực rất cao.
Nhưng nội dung của nó không chỉ có mấy câu được ghi trong Hậu phi truyện. Ngoài việc yêu cầu Triệu Khuông Dận truyền ngôi cho Triệu Quang Nghĩa, Đỗ thái hậu về sau còn sắp đặt thêm hai điều nữa.
Những ghi chép trong Tống sử, phần Hậu phi truyện cũng chỉ dừng lại ở đó. Nhưng trên thực tế, “Kim quỹ chi minh” không hề đơn giản như vậy. Nội dung đầy đủ của nó được nhắc đến một cách mờ ẩn trong Tống sử·Ngụy vương Đình Mỹ truyện.
Vậy Ngụy vương Đình Mỹ là ai? Chính là em trai của Triệu Khuông Dận và Triệu Quang Nghĩa. Vốn dĩ ba anh em họ Triệu, dưới Triệu Khuông Dận là Triệu Khuông Nghĩa và Triệu Khuông Mỹ. Sau khi Triệu Khuông Dận lên ngôi, hai người em vì kiêng húy tên của anh, nên đổi tên thành Quang Nghĩa và Quang Mỹ. Về sau, Triệu Quang Nghĩa lại đăng cơ, Triệu Quang Mỹ tiếp tục tránh phạm húy, nên đổi tên thành Triệu Đình Mỹ.
Trong Tống sử, phần truyện của Triệu Đình Mỹ có một đoạn như sau: có người nói rằng ý tứ ban đầu của “Kim quỹ chi minh” do Đỗ thái hậu định ra, cũng như ý của chính Tống Thái Tổ, đều là mong Tống Thái Tông sau này sẽ tiếp tục theo lệ “huynh chung đệ cập”, anh mất thì truyền ngôi cho em, và tiếp tục là sẽ truyền ngôi cho Triệu Đình Mỹ, rồi đến khi Đình Mỹ qua đời thì lại truyền về cho con trai của Tống Thái Tổ là Triệu Đức Chiêu.
Xét theo tình hình thực tế lúc bấy giờ thì quả là như vậy. Bởi trong sách còn có câu: “tức lệnh Đình Mỹ doãn Khai Phong, Đức Chiêu thực xưng hoàng tử”. Nghĩa là sau khi Triệu Quang Nghĩa lên ngôi liền lập tức bổ nhiệm Triệu Đình Mỹ làm Khai Phong phủ doãn, tức là thân vương kiêm chức đứng đầu kinh đô, giống hệt chức vị mà trước kia Triệu Quang Nghĩa từng giữ khi làm người kế vị. Còn trưởng tử của Tống Thái Tổ là Triệu Đức Chiêu thì trên thực tế vẫn được gọi là “hoàng tử”.
Tống sử kỷ sự bản mạt ghi chép càng rõ hơn: Đỗ thái hậu từng nói với Thái Tổ rằng: “Sau khi ngươi qua đời, nên truyền ngôi cho Quang Nghĩa, Quang Nghĩa truyền cho Quang Mỹ, Quang Mỹ lại truyền cho Đức Chiêu”. Bởi vậy, xét theo ghi chép trong Tống sử cùng với hàng loạt sắp xếp nhân sự khi ấy, thì độ đáng tin của “Kim quỹ chi minh” là rất cao.
Xét từ việc bổ nhiệm của Triệu Quang Nghĩa, có thể thấy ngay khi lên ngôi, ông đã biết rõ nội dung của “Kim quỹ chi minh”, vì vậy đối với tính hợp pháp của việc đăng cơ, ông cũng không cần phải biện giải thêm.
Điều khiến người ta không thể xác định chính là: Triệu Quang Nghĩa rốt cuộc có muốn tuân thủ minh ước ấy hay không. Nếu tuân thủ, thì điều đó đồng nghĩa với việc ngôi vị không thể truyền cho con trai của ông, mà phải truyền cho em trai. Nhưng nếu ông không muốn tuân theo, mà lại muốn truyền ngôi cho con mình, thì những người kế thừa khác được nhắc đến trong minh ước chẳng phải sẽ rơi vào tình thế hết sức nguy hiểm hay sao?
Trước đó chúng ta đã nêu ra hai vấn đề: thứ nhất, Triệu Khuông Dận có định truyền ngôi cho Triệu Quang Nghĩa hay không — xét theo “Kim quỹ chi minh” thì Tống Thái Tổ quả thực đã dự định làm theo. Thứ hai, vì sao Tống hoàng hậu lại kinh ngạc, lại còn thể hiện sự sợ hãi.
Có thể có hai nguyên nhân. Thứ nhất, lúc ấy Tống hoàng hậu không phải đang chờ Triệu Quang Nghĩa, mà là chờ một người khác, nên khi thấy ông xuất hiện thì vô cùng bất ngờ. Thứ hai, bà thực sự e sợ Triệu Quang Nghĩa, bởi vì bà biết rõ ông không giống người anh của mình. Chúng ta đều biết rằng Tống Thái Tổ là người khoan hậu, nhân từ, ngay cả đối với hậu duệ của Sài Vinh mà cũng không hề làm hại. Nhưng Triệu Quang Nghĩa thì lại không như vậy.
