Từ thời Tống Thái Tông, Khấu Chuẩn đã rất được tín nhiệm. Ông là người có thiên tư thông tuệ, lại cần mẫn hiếu học. Đến năm Thái Bình Hưng Quốc thứ năm (tức năm 980), Khấu Chuẩn tham gia kỳ thi tiến sĩ. 

Trong kỳ thi tuyển chọn tiến sĩ, Tống Thái Tông thường đích thân ra điện tiền khảo sát, đặt câu hỏi. Người trẻ tuổi thường không được thu nhận, mà khi ấy Khấu Chuẩn mới chỉ 19 tuổi. Có người khuyên ông nên khai tăng tuổi lên, nhưng Khấu Chuẩn nói: “Ta vừa chuẩn bị bước vào quan lộ, sao có thể dối lừa bệ hạ được?” Về sau, quả nhiên ông đã thi đỗ, quan lộ hanh thông, từng bước thăng tiến.

Khấu Chuẩn làm người rất cương trực. Có lần ông dâng lời can gián với Tống Thái Tông, vì lời thẳng thì lại trái tai, Tống Thái Tông nghe không lọt, hoàng đế tức giận đứng dậy quay vào nội cung. Khấu Chuẩn liền kéo vạt áo của Tống Thái Tông, nhất định không buông, buộc hoàng đế phải nghe mình nói hết.

Sau việc ấy, Tống Thái Tông càng thêm tán thưởng Khấu Chuẩn, ông vui mừng nói: “Trẫm có được Khấu Chuẩn, cũng như Đường Thái Tông có được Ngụy Trưng vậy”.

Tống Thái Tông tại vị đã lâu, nhưng vẫn chưa lập thái tử. Trước đó chúng tôi đã kể đến “Kim Quỹ chi minh”, việc Tống Thái Tông kế vị là theo lệ anh mất thì em lên thay, vì vậy ông do dự giữa việc lập con mình làm thái tử, hay nên lập con của Tống Thái Tổ.

Về sau, Tống Thái Tông hỏi Khấu Chuẩn nên lập ai làm hoàng thái tử. Khấu Chuẩn rất thông minh, ông không trả lời trực tiếp, mà nói: “Chọn người kế vị cho thiên hạ, không thể bàn bạc với hậu phi, cũng không thể cùng trung quan (hoạn quan) hay cận thần mưu tính; phải chọn kẻ được lòng người quy phục mà lập làm thái tử”.

Tống Thái Tông cúi đầu suy nghĩ rất lâu, rồi cho lui hết đám hầu cận xung quanh, lúc này ông mới hỏi: “Tương vương Triệu Hằng thì sao?” Khấu Chuẩn đáp: “Biết con không ai bằng cha. Nếu bệ hạ đã cho rằng Tương vương có thể đảm đương, thì xin cứ quyết định”.

Ngày hôm sau, Tống Thái Tông liền tuyên bố phong Triệu Hằng làm Khai Phong doãn, lại đổi phong hiệu thành Thọ vương, về sau lập làm hoàng thái tử.

Khi Tống Thái Tông cùng thái tử trở về sau khi bái yết tông miếu, dân chúng kinh thành chen chúc hai bên đường, ai nấy đều hân hoan, tranh nhau chiêm ngưỡng hoàng thái tử. Lúc ấy, trong đám đông có người hô lên một tiếng: “Thiếu niên thiên tử!” Tống Thái Tông nghe xong thì rất không vui, bèn hỏi Khấu Chuẩn: “Lòng người đều hướng về thái tử, vậy còn trẫm thì ở vị trí nào?” Khấu Chuẩn lập tức liên tiếp bái lạy chúc mừng, ông tâu rằng: “Bệ hạ chọn được hoàng trữ được lòng người như vậy, đó chính là phúc của quốc gia”.

Tống Thái Tông nghe xong thì bỗng nhiên tỉnh ngộ, liền mời Khấu Chuẩn dự yến tiệc, hai người uống rượu đến say rồi mới thôi.

Vào năm Ung Hy thứ ba dưới thời Tống Thái Tông (tức năm 986), Bắc Tống phát động một cuộc tiến công quy mô lớn nhằm chiếm lại vùng đất phía bắc, chia quân làm ba đường, nhưng cuối cùng đã thất bại. Từ đó, quan hệ giữa nước Tống và Liêu đã xảy ra sự đảo chiều. Trước kia, Bắc Tống giữ thế chủ động tiến công, mưu đồ thu phục vùng Yên Vân. Nhưng sau thất bại của cuộc Bắc phạt này, cấm quân Bắc Tống đã tổn thất nặng nề, binh lực suy giảm, về sau chỉ còn đủ sức để tự bảo vệ.

Trong khi đó, nước Liêu quốc lại liên tiếp tiến hành những cuộc tấn công biên giới mang tính báo thù, giết hại quan binh nhà Tống, cướp bóc tài vật, khiến vùng biên cương Bắc Tống chịu cảnh khốn khổ không yên.

Năm 997, Tống Thái Tông băng hà, thái tử Triệu Hằng kế vị, sử gọi là Tống Chân Tông.

Đến năm thứ 7 sau khi Chân Tông đăng cơ (tức năm 1004), Thái hậu Khiết Đan – Tiêu Yến Yến cùng Liêu Thánh Tông – Gia Luật Long Tự đã thân chinh nam hạ, chỉ huy 20 vạn đại quân tiến xuống phía nam. Đến tháng 10, quân Liêu đã vây hãm Thiền Châu (nay thuộc Bộc Dương – Hà Bắc). Khi ấy, văn thư cấp báo từ biên ải dồn dập truyền về kinh thành, tình thế hết sức nguy cấp.

Lúc bấy giờ, Khấu Chuẩn đã được bổ nhiệm làm tể tướng. Những văn thư cấp báo đều được đưa đến chỗ ông, nhưng Khấu Chuẩn lại giữ lại hết, ông vẫn ung dung uống rượu, nói cười, coi như không có chuyện gì xảy ra.

Sang ngày hôm sau, khi bá quan vào triều diện kiến, họ đã đem việc này tâu lên. Tống Chân Tông nghe xong thì vô cùng kinh ngạc, vội hỏi Khấu Chuẩn là có chuyện gì. Khấu Chuẩn bèn đáp: “Bệ hạ muốn giải quyết việc này thì chỉ cần năm ngày là đủ. Xin bệ hạ thân chinh đến tiền tuyến Thiền Châu để đốc chiến.”

Các quan đứng bên nghe vậy thì vô cùng sợ hãi, nếu hoàng đế thân chinh mà có mệnh hệ gì thì giang sơn Đại Tống sẽ lâm nguy. Các quan vội vàng xin được lui ra. Khấu Chuẩn liền ngăn lại, bảo mọi người hãy chờ Tống Chân Tông khởi giá. Thế nhưng Tống Chân Tông lộ vẻ do dự, muốn quay về nội cung. Khấu Chuẩn nói: “Bệ hạ một khi vào nội cung rồi hỏi ý những phụ nhân ấy, thì họ tất nhiên sợ hãi và sẽ không để bệ hạ xuất chinh nữa. Khi đó thần cũng không còn được gặp bệ hạ, đại sự tất sẽ hỏng mất! Xin bệ hạ đừng quay về, hãy cùng quần thần bàn việc thân chinh.”

Tống Chân Tông nghe vậy, đành cùng các quan bắt đầu thương nghị về việc thân chinh.

Phải biết rằng, mỗi khi chiến sự bùng phát, tất sẽ xuất hiện hai luồng ý kiến — “chủ chiến” và “chủ hòa”.

Khấu Chuẩn lúc này là tể tướng, ông chủ trương quyết chiến, còn Tống Chân Tông thì còn đang do dự. Trong triều có hai người theo phái chủ hòa. Một là Tham tri chính sự – Vương Khâm Nhược. Chức Tham tri chính sự tương đương với chức phó tể tướng. Vương Khâm Nhược là người Kim Lăng, nên đã bí mật khuyên Tống Chân Tông chạy về Kim Lăng, tức là Nam Kinh ngày nay.

Người còn lại theo phái chủ hòa tên là Trần Nghiêu Tẩu, giữ chức Thiêm thự Xu mật viện sự. Trong thời nhà Tống, triều đình trọng văn ức võ, Xu mật viện được nắm quyền điều binh khiển tướng, trên danh nghĩa đây là cơ quan quân sự cao nhất, đứng đầu là Xu mật sứ. Nhưng nếu người đảm nhiệm chức vụ này chưa có nhiều kinh nghiệm, thì được gọi là “thiêm thự Xu mật viện sự”.

Trần Nghiêu Tẩu là người Tứ Xuyên, nên ông chủ trương hộ giá hoàng đế chạy về Thành Đô, Tứ Xuyên.

Vậy là khi ấy đã có hai quan đại thần hàng đầu theo phái chủ hòa. Một người là Vương Khâm Nhược, địa vị tương đương chức phó tể tướng; một người là Trần Nghiêu Tẩu, chức vị đứng đầu cơ quan quân sự cao nhất. Cả hai đều chủ trương khuyên hoàng đế chạy trốn.

Tống Chân Tông trong lòng do dự, bèn triệu Khấu Chuẩn vào. Khi ấy Vương Khâm Nhược và Trần Nghiêu Tẩu cũng đang đứng ngay bên cạnh. Khấu Chuẩn vừa nhìn tình thế liền hiểu rõ đầu đuôi, rằng hai kẻ này đã bí mật khuyên hoàng đế bỏ trốn. Nhưng Khấu Chuẩn vẫn giả vờ như không biết, ông cố ý nói: “Kẻ nào đã hiến kế ngu muội ấy? Bệ hạ nên đem ra chém đầu!”

Khấu Chuẩn nói tiếp: “Nay có thiên tử anh minh thần vũ, tướng soái đồng tâm. Nếu bệ hạ thân chinh, quân địch tất sẽ tự tan ra mà chạy. Nếu chúng không lui, ta có thể dùng kỳ kế mà đánh, hoặc cố thủ để làm chúng kiệt quệ, dùng kế dĩ dật đãi lao, ắt có thể toàn thắng. Sao có thể bỏ tông miếu xã tắc, chạy đến đất Sở hay đất Thục được?”

Tống Chân Tông nghe vậy thì quyết định theo chủ trương của Khấu Chuẩn. Nhưng từ đó, Khấu Chuẩn cũng đồng thời đắc tội với cả hai người kia.

Để cắt đứt ảnh hưởng của Vương Khâm Nhược đối với Tống Chân Tông, Khấu Chuẩn đã điều ông ta rời khỏi hoàng đế, đưa ra tiền tuyến Thiên Hùng quân (nay thuộc Đại Danh – Hà Bắc) để chống quân Liêu.

Đến khi đoàn ngự giá của Tống Chân Tông sắp tới tiền tuyến, hoàng đế lại sinh lòng sợ hãi, bèn hỏi Khấu Chuẩn: “Quần thần đều khuyên trẫm nam tuần, khanh thấy thế nào?”

Khấu Chuẩn đáp: “Quần thần đều là hạng khiếp nhược vô tri, chẳng khác gì lời nói của các bà lão nơi thôn dã. Nay kỵ binh địch đã áp sát, lòng người bốn phương đều hoang mang, bệ hạ chỉ có thể tiến một thước, tuyệt không thể lùi một tấc. Chư quân Hà Bắc ngày đêm mong đợi xa giá đến tiền tuyến, bệ hạ vừa tới, sĩ khí ắt sẽ tăng gấp trăm lần. Nếu nay chỉ cần quay đầu lui vài bước, đại quân sẽ lập tức tan rã. Địch sẽ thừa thế truy kích từ phía sau, e rằng bệ hạ còn không kịp chạy đến Kim Lăng!”

Lời lẽ ấy cương quyết như sắt, không chỉ là khích lệ, mà còn là lời cảnh tỉnh giữa thời khắc sinh tử. Khấu Chuẩn lấy đại nghĩa xã tắc mà răn vua, buộc thiên tử phải tiến, không được lùi — đó chính là then chốt để xoay chuyển cục diện.

Thế nhưng Tống Chân Tông vẫn còn do dự. Khấu Chuẩn bước ra, thấy Điện tiền đô chỉ huy sứ Cao Quỳnh, bèn hỏi: “Thái úy chịu ơn nước, sẽ lấy gì để báo đáp?”

Cao Quỳnh đáp: “Thần là võ tướng, đương nhiên lấy cái chết để báo quốc.”

Khấu Chuẩn quay lại, nói thẳng với Tống Chân Tông: “Nếu bệ hạ không tin lời thần, có thể hỏi Cao Quỳnh. Thần là văn quan, bệ hạ hãy hỏi võ tướng xem họ nói thế nào.”

Cao Quỳnh liền nói: “Bệ hạ không thể rời đi. Cấm quân của bệ hạ đều là người phương Bắc, gia quyến đều ở Khai Phong. Nếu bệ hạ chạy về phương Nam, sẽ không có một ai chịu đi theo. Khi đó bệ hạ cứ một mình mà chạy. Đến lúc ấy, bệ hạ sẽ lâm vào nguy hiểm, đừng nói đến Nam Kinh, e rằng ngay cả đất Khai Phong cũng chưa kịp tới thì đã bị bắt rồi. Chỉ cần bệ hạ thân chinh đến tiền tuyến, chúng thần nhất định liều chết mà đánh, ắt sẽ có thể đánh bại Khiết Đan.”

Tống Chân Tông thấy không còn cách nào khác, đành cắn răng tiếp tục tiến lên, cứ thế mà vào thành Thiền Châu. Khi ấy, Hoàng Hà chảy xuyên qua thành Thiền Châu, chia nơi đây thành Nam thành và Bắc thành.

Tống Chân Tông đến Nam thành thì lại không dám đi nữa. Khấu Chuẩn nhất quyết yêu cầu ông sang Bắc thành. Cao Quỳnh liền sai vệ sĩ dìu Hoàng đế lên xe. Đến cầu nổi trên Hoàng Hà, Tống Chân Tông lại ra lệnh dừng xe, không dám tiến. Cao Quỳnh liền dùng gậy đánh vào lưng những người khiêng kiệu, ông nói: “Sao còn không mau đi? Đã đến nước này rồi, còn do dự gì nữa!” Cứ thế ép Hoàng đế phải qua sông.

Quả nhiên, khi Tống Chân Tông đến Bắc thành, ông lên lầu thành, dựng cao đại kỳ của hoàng đế. Binh sĩ trông thấy, đồng loạt hô vạn tuế, tiếng vang xa mấy chục dặm, sĩ khí tăng lên gấp trăm lần.

Thế nhưng qua câu chuyện này, chúng ta cũng thấy được rằng. Tống Chân Tông không có được cái uy thế dũng mãnh như hai hoàng đế đời trước. Bởi lẽ Tống Thái Tổ và Thái Tông đều là những bậc mạnh mẽ vô song, họ thường thân chinh dẫn đại quân ra tiền tuyến. Ngay cả quan văn như Khấu Chuẩn còn dám quyết chiến, lấy thân báo quốc, thế mà hoàng đế lại do dự thiếu quyết đoán.